Jak przepowiadano surowość zimy – jesienne omeny pogodowe

Ludowe przepowiadanie zimy dzieliło się na dwie osobne metody i warto je rozróżniać, bo działają zupełnie inaczej. Jedna czyta przyrodę, druga kalendarz. Ta druga jest ciekawsza, bo jej formuły zostały zbudowane tak, że właściwie nie da się ich obalić.

Dwie metody, które łatwo pomylić

Pierwsza metoda opiera się na obserwacji: grubość łusek cebuli, obfitość jarzębiny, wysokość mrowisk, gęstość sierści zwierząt. Zestaw tych znaków wraz z oceną, co naprawdę mierzą, omówiłam osobno, więc tutaj tylko przypomnę wniosek: wszystkie opisują miniony sezon, a nie nadchodzący.

Druga metoda nie patrzy na przyrodę w ogóle. Bierze konkretną datę z kalendarza świętych i z pogody tego jednego dnia wyprowadza prognozę na tygodnie albo miesiące. Nie wymaga żadnej wiedzy przyrodniczej, tylko znajomości kalendarza, i właśnie dlatego rozeszła się szerzej.

Kalendarz jesiennych prognostyków

Poniżej daty, które w polskiej tradycji uchodziły za rozstrzygające dla nadchodzącej zimy, wraz z tym, co z nich odczytywano.

Data	Święto	Co odczytywano
29 września	Święty Michał	Granica siewu, pogoda zapowiada charakter jesieni
15 października	Święta Jadwiga	Ostatni termin wykopków, zapowiedź pierwszych mrozów
11 listopada	Święty Marcin	Pierwszy śnieg, wróżba z kości gęsi
25 listopada	Święta Katarzyna	Zapowiedź adwentu i zimowych mrozów
4 grudnia	Święta Barbara	Odwrotność pogody świąt Bożego Narodzenia
25 grudnia do 6 stycznia	Dwanaście dni	Każdy dzień przepowiada jeden miesiąc roku

Ostatnia pozycja jest najbardziej rozbudowana i najmniej znana. Metoda dwunastu dni zakłada, że okres między Bożym Narodzeniem a Świętem Trzech Króli stanowi model całego następnego roku: pogoda 25 grudnia zapowiada styczeń, 26 grudnia luty i tak dalej. W niektórych regionach notowano także wersję z dwudziestoma czterema dniami, gdzie każdy miesiąc dostaje osobno dzień i noc.

Wróżba z kości gęsi

Najbardziej konkretną praktyką z tego zestawu jest odczytywanie zimy z kości gęsi zjedzonej na świętego Marcina. Zwyczaj notowano w całej Europie Środkowej i przetrwał lokalnie do dziś.

Po obiedzie wyjmowano mostek albo kość piersiową, oczyszczano ją i oglądano pod światło. Odczyt był następujący: kość jasna i biała zapowiadała zimę śnieżną i mroźną, ciemna albo poplamiona - mokrą i łagodną. Część przekazów rozróżniała nawet, który koniec kości odpowiada początkowi, a który końcowi zimy.

Warto zauważyć, że barwa kości zależy od wieku ptaka, jego diety i sposobu przyrządzenia, więc metoda faktycznie mierzyła stan hodowli, a nie przyszłą pogodę. Jest to więc ten sam mechanizm co przy jarzębinie i cebuli: sygnał mówi o przeszłości, choć czytano go jako zapowiedź.

Dlaczego tych przysłów nie da się obalić

Tu dochodzimy do rzeczy, która odróżnia metodę kalendarzową od obserwacyjnej. Formuły kalendarzowe są bardzo często zbudowane na zasadzie odwrotności, a nie zgodności.

Wzorcowym przykładem jest para o świętej Barbarze: gdy Barbara po lodzie, Boże Narodzenie po wodzie, a gdy Barbara po wodzie, Boże Narodzenie po lodzie. Niezależnie od tego, jaka pogoda wypadnie 4 grudnia, formuła ma gotową odpowiedź.

Do tego dochodzi drugi mechanizm: zapamiętuje się trafienia, a chybienia znikają bez śladu. Zima w Polsce bywa mroźna mniej więcej w co drugim, co trzecim sezonie, więc każda przepowiednia trafia wystarczająco często, by utrzymać reputację. Nikt nie prowadził statystyki, a gdyby prowadził, wynik byłby zbliżony do losowego.

Które daty mimo wszystko mają sens

Nie wszystkie pozycje z tej listy są równie bezwartościowe i warto to rozdzielić uczciwie.

• Święty Michał jako granica siewu ozimin - trafny, bo pokrywa się z dzisiejszymi zaleceniami agrotechnicznymi,
• Święta Jadwiga jako termin wykopków - trafny, bo w połowie października realnie rośnie ryzyko przymrozków,
• Święta Katarzyna jako początek okresu zimowego - częściowo, bo koniec listopada rzeczywiście bywa przełomem termicznym,
• pogoda jednego dnia jako prognoza na miesiące - bez podstaw,
• metoda dwunastu dni - bez podstaw,
• wróżba z kości gęsi - bez podstaw.

Podział jest wyraźny i łatwy do uogólnienia. Daty wyznaczające termin prac bronią się do dziś, bo powstały z sumowania wieloletnich doświadczeń z tym samym klimatem. Daty mające przepowiadać pogodę nie bronią się wcale, bo zakładają związek, który nie istnieje. Te same przysłowia zawierają więc materiał z dwoma zupełnie różnymi poziomami wiarygodności.

Co dziś zastępuje te metody

Prognozy sezonowe są opracowywane, między innymi przez IMGW, ale operują prawdopodobieństwem odchylenia od normy dla całego kwartału, a nie konkretną pogodą na dany dzień. Opierają się na temperaturze oceanów i cyrkulacji atmosferycznej, czyli na czynnikach o skali globalnej.

Sprawdzalność przysłów kalendarzowych dodatkowo spadła z dwóch powodów niezależnych od samej metody. Reforma gregoriańska przesunęła daty o dziesięć dni względem tego, co obserwowali twórcy najstarszych formuł, a późniejsze ocieplenie przesunęło fenologię roślin o kolejne. Przysłowie odnosi się więc dziś do innego dnia roku niż wtedy, gdy powstawało.