Znaki na niebie i w polu – jak z zachowania zwierząt przepowiadano zimę?

Jarzębina obwiesza się czerwienią tak gęsto, że gałązki się uginają, a ktoś starszy mówi: będzie sroga zima. Zdanie to powtarza się co roku i co roku brzmi przekonująco, bo opiera się na czymś, co naprawdę widać. Problem w tym, że czerwona jarzębina opowiada o wiośnie, która już była.

Katalog znaków, który każdy gospodarz nosił w głowie

Jesienne prognozowanie na dawnej wsi nie polegało na jednej wróżbie, tylko na składaniu kilkunastu obserwacji naraz. Im więcej sygnałów wskazywało w tę samą stronę, tym pewniejszy był werdykt.

Najczęściej powtarzający się zestaw wyglądał mniej więcej tak:

• grube, wielowarstwowe łuski cebuli w kopcu - zapowiedź długich mrozów,
• obfity urodzaj jarzębiny, głogu i tarniny - surowa zima, bo ptaki dostały zapas,
• mrowiska sypane wyżej niż zwykle - głęboki śnieg,
• myszy i norniki masowo wchodzące do zabudowań - wczesne przymrozki,
• gęsta, wcześnie wyrośnięta sierść u koni i bydła - ostry styczeń,
• dużo szyszek na sosnach i żołędzi pod dębami - ciężki przełom roku,
• osy i szerszenie budujące gniazda nisko - łagodniejsza zima,
• wysoko latające klucze ptaków - późna zmiana pogody.

Ten sposób prognozowania trzeba odróżnić od drugiego, równolegle działającego systemu, opartego na datach kalendarza. Tam decydowała pogoda w konkretnym dniu, a nie zachowanie zwierząt - od świętego Wawrzyńca po Bartłomieja każda data miała przypisane sobie przysłowie. Oba porządki funkcjonowały obok siebie i często się uzupełniały.

Co te znaki naprawdę mierzyły

Każda z tych obserwacji ma swoje wyjaśnienie, tyle że prowadzi ono w przeszłość, a nie w przyszłość.

Znak	Co miał zapowiadać	Co odzwierciedla naprawdę
Obfita jarzębina i głóg	Srogą zimę	Pogodę podczas kwitnienia wiosną i cykl nasienny drzewa
Grube łuski cebuli	Długie mrozy	Warunki wzrostu i suszy w minionym sezonie
Wysokie mrowiska	Głęboki śnieg	Wilgotność gruntu i wielkość kolonii wypracowaną latem
Gęsta sierść zwierząt	Ostry mróz	Skracający się dzień, który uruchamia linienie
Dużo szyszek i żołędzi	Ciężki przełom roku	Rok nasienny, przypadający w kilkuletnim cyklu drzewa
Myszy w zabudowaniach	Wczesne przymrozki	Wyczerpanie żeru na polach po zbiorach i orce

Przypadek sierści jest najczystszy. Zwierzę zaczyna linieć pod wpływem skracającego się dnia, a nie temperatury - dlatego zimowa okrywa rośnie również wtedy, gdy wrzesień jest wyjątkowo ciepły. Fotoperiod jest sygnałem pewnym i powtarzalnym, temperatura nie, więc ewolucja postawiła na kalendarz świetlny.

Sygnał, który patrzy w tył

Wszystkie te znaki łączy jedna cecha: żaden z nich nie jest przyczyną, a jedynie skutkiem. Roślina odpowiada na pogodę, której już doświadczyła. Zwierzę odpowiada na długość dnia, którą już zmierzyło. Przyroda prowadzi rzetelną księgowość minionego sezonu i nie ma żadnego dostępu do następnego.

Widać to najlepiej po drzewach owocujących masowo. Dąb, buk czy świerk wydają obfity plon nasion nie co roku, tylko w tak zwanych latach nasiennych, powracających w cyklu kilkuletnim. Cykl ten zależy od zapasów zgromadzonych w poprzednich sezonach i od pogody w okresie kwitnienia. Rok, w którym żołędzie chrupią pod butami, jest więc raportem z ostatnich dwóch lub trzech lat.

Ta sama logika dotyczy terminów odlotu ptaków. Wróżenie z niego zimy zakłada, że ptak wie coś, czego nie wie człowiek, tymczasem o dacie startu bocianów decyduje moment usamodzielnienia się młodych i dostępność żerowisk po żniwach.

Dlaczego mimo to warto było je znać

Prognostyczna wartość tych znaków była bliska zeru, ale ich wartość gospodarcza wcale nie. Rok nasienny naprawdę oznaczał więcej żeru dla dzików, wiewiórek i myszy, a więc i większą presję gryzoni na spichlerz. Myszy wchodzące do stodoły to był realny problem do rozwiązania w tym tygodniu, niezależnie od tego, co przyniesie styczeń.

Znaki działały też jak lista kontrolna. Kto usłyszał, że zima będzie sroga, sprawdzał dach, uszczelniał oborę, dokupywał siana i przenosił kopce głębiej. Przygotowanie opłacało się zawsze, a przepowiednia dostarczała mu pretekstu i terminu.

Jesienne prognozowanie miało wreszcie wymiar wspólnotowy. Obserwacje wymieniało się przy studni i po nabożeństwie, a sposób ich czytania dziedziczyło się razem z gospodarstwem. Materiał tego rodzaju zbierał Oskar Kolberg, który w latach 1852-1890 zgromadził blisko trzynaście tysięcy polskich przysłów i wyrażeń przysłowiowych. Część tego dorobku trafiła później do Nowej księgi przysłów polskich opracowanej pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego, opartej na dziewiętnastowiecznym zbiorze Samuela Adalberga.

Cztery rzeczy, które najczęściej się tu myli

Znaki krótkoterminowe i długoterminowe to dwie różne kategorie. Jaskółki latające nisko przed deszczem mają fizyczne wyjaśnienie, bo wilgotne powietrze ściąga owady bliżej ziemi. Prognoza na dwanaście godzin bywa trafna. Prognoza na cztery miesiące nie ma się na czym oprzeć.

Ptasie omeny to co innego niż prognoza pogody. Kruk siadający na dachu zapowiadał śmierć w domu, a nie mróz - te wierzenia należą do porządku wróżb o losie, nie do ludowej meteorologii, choć dziś bywają wrzucane do jednego worka.

Sprawdzalność przysłów kalendarzowych spada. Część z nich powstała przy innym klimacie i innym kalendarzu - reforma gregoriańska przesunęła daty o dziesięć dni, a późniejsze ocieplenie przesunęło fenologię roślin o kolejne.

Zbieżność nie jest dowodem. Zima w Polsce bywa mroźna mniej więcej w co drugim, co trzecim sezonie, więc przepowiednia „będzie sroga zima” trafia regularnie. Zapamiętuje się trafienia, a nie chybienia, i to wystarcza, żeby każdy taki znak utrzymał reputację przez pokolenia.