Magia ochronna pasterzy – zamawiania, znaki i przedmioty redyku

Watry palonej w szałasie nie wolno było wygasić przez cały sezon wypasu. Ogień rozpalano przy wyjściu na halę wiosną i podtrzymywano bez przerwy aż do zejścia jesienią. Cała magia ochronna pasterzy trzyma się na tym jednym punkcie, bo watra była jednocześnie źródłem ciepła, narzędziem pracy i granicą bezpiecznej przestrzeni.

Watra, czyli święty ogień

Nazwa watra pochodzi z języków bałkańskich i przywędrowała w Karpaty razem z pasterstwem wołoskim, podobnie jak słowo redyk. Określa ognisko palone w kolibie albo przed nią, w miejscu wyznaczonym raz na cały sezon.

Podtrzymywanie ognia miało wymiar praktyczny i obrzędowy naraz, i te dwa porządki trudno tu rozdzielić. Ogień był potrzebny do podgrzewania mleka przy wyrobie sera, do suszenia ubrań i do ogrzania się nocą, a jednocześnie jego zgaśnięcie uchodziło za złą wróżbę dla całego stada. W świecie bez zapałek ponowne rozniecenie ognia w mokrych górach nie było zresztą rzeczą błahą.

Dym z watry przenikał wszystko, co znajdowało się w kolibie, łącznie z serami. Charakterystyczny zapach wędzonego oscypka jest więc bezpośrednim skutkiem tej praktyki, a nie osobnym zabiegiem technologicznym.

Przedmioty w kolibie i na polanie

Wokół szałasu ustawiano zestaw przedmiotów o funkcji ochronnej, który powtarza się w opisach z różnych części Karpat.

Przedmiot	Gdzie	Do czego służył
Mojka, gałąź jodłowa	Wbita na środku polany	Znak zajęcia miejsca, oś przestrzeni wypasu
Żelazny kołek	Wbity w ziemię przy watrze	Symbol siły i zdrowia, żelazo jako ochrona
Watra	W kolibie albo przed nią	Ogień podtrzymywany przez cały sezon
Dzwonki na szyjach owiec	Przy zwierzętach prowadzących	Odnajdywanie stada i odstraszanie drapieżników
Sól	Wydawana zwierzętom, sypana na progu	Utrzymanie stada przy szałasie i ochrona

Dwie pozycje z tej listy działają naprawdę i warto to zaznaczyć. Dzwonki ułatwiają odnalezienie rozproszonych owiec we mgle, a sól jest zwierzętom potrzebna fizjologicznie, więc stado samo wraca tam, gdzie ją dostaje. Ochrona magiczna i zarządzanie stadem to w praktyce pasterskiej ta sama czynność opisana dwoma językami.

Wilk jako główny przeciwnik

Największa część pasterskiej magii ochronnej dotyczy jednego zagrożenia, które było zupełnie realne. Wilk zajmuje w kulturze ludowej pozycję wyjątkową, a w górach był po prostu głównym powodem strat w stadzie.

Zamawiania przeciw wilkowi opierają się najczęściej na metaforze zamykania: formuła ma zawiązać albo zamknąć zwierzęciu paszczę, tak jak zamyka się kłódkę. Notowano też praktykę wbijania noża w pień albo w próg przy wypowiadaniu formuły, co łączy słowo z gestem unieruchomienia.

Osobną grupę stanowią zakazy językowe. W wielu regionach unikano wymawiania słowa wilk na hali, zastępując je omówieniami w rodzaju „ten z lasu” albo „szary”. Zasada jest ta sama, która każe nie wskazywać palcem przelatujących ptaków: nazwanie czegoś oznaczało przywołanie tego.

Ochrona przed urokiem

Drugim zagrożeniem, równie poważnie traktowanym, było złe spojrzenie. Szczególnie narażone były krowy i owce w okresie najwyższej mleczności, bo nagły spadek udoju wymagał wyjaśnienia.

• czerwone wstążki wiązane najlepszym sztukom, żeby odciągnąć uwagę od stada,
• zakaz chwalenia cudzych zwierząt bez dodania formuły odwracającej,
• zakaz wpuszczania obcych do szałasu w czasie wyrobu sera,
• obchodzenie stada dokoła przed wypuszczeniem na pastwisko,
• okadzanie zwierząt święconymi ziołami przy wyjściu na halę.

Trzeci punkt ma bardzo konkretne uzasadnienie sanitarne, niezależne od wierzeń. Obcy w pomieszczeniu, gdzie wyrabia się ser z surowego mleka, to realne ryzyko zakażenia partii, więc zakaz chronił produkcję zupełnie namacalnie.

Baca jako specjalista od obrzędu

W tradycji karpackiej baca nie był wyłącznie kierownikiem pracy. Odpowiadał także za stronę obrzędową sezonu i to on rozpalał watrę, obchodził stado i wypowiadał formuły ochronne.

Łączenie funkcji gospodarczej i rytualnej w jednej osobie jest tu kluczowe, bo właśnie ono tłumaczy autorytet bacy. Człowiek, który umie zrobić ser, znaleźć wodę, przewidzieć pogodę i odmówić zamawianie, jest w oczach wspólnoty jednym fachowcem, a nie kilkoma. Wiedza praktyczna i wiedza tajemna należały do tego samego zawodu.

Współcześnie została z tego głównie warstwa praktyczna i ceremonialna. Watra pali się nadal, choć dziś częściej dla gości niż dla ochrony stada, a bacowie uczestniczą w mszy na rozpoczęcie sezonu, gdzie ochrona zwierząt przeszła z zamawiania do błogosławieństwa.