Muchomor w kulturze i szamanizmie – od Syberii po europejskie baśnie

Najstarsze udokumentowane zastosowanie muchomora czerwonego w Europie nie miało nic wspólnego z magią. Grzyb rozdrabniano i zalewano mlekiem, żeby truć muchy, i to od tej praktyki wzięła się jego polska nazwa oraz angielskie fly agaric. Dopiero później dorosła do niego cała reszta.

Zastrzeżenie, które trzeba postawić na początku

Muchomor czerwony jest grzybem trującym. Zawiera kwas ibotenowy i muscymol, a zatrucia kończą się w Polsce hospitalizacjami co sezon, zwłaszcza od czasu, gdy w internecie pojawiły się opisy rzekomo bezpiecznych sposobów jego przygotowania.

Ten tekst opisuje miejsce muchomora w kulturze i w historii religii. Nie zawiera i nie będzie zawierał żadnych informacji o przygotowaniu ani spożyciu tego grzyba, bo nie ma sposobu, który czyniłby go bezpiecznym.

Grzyb od much

Polska nazwa jest złożeniem opisującym funkcję: muchy plus mor, czyli śmierć. Ta sama logika stoi za angielskim fly agaric, niemieckim Fliegenpilz i francuskim amanite tue-mouches.

Praktyka była szeroko rozpowszechniona w europejskich gospodarstwach i polegała na tym, że pokrojony kapelusz zalewano mlekiem i wystawiano na parapet. Zanim muchomor stał się symbolem baśni i tajemnicy, był po prostu sprzętem kuchennym, używanym tak samo praktycznie jak lep na muchy.

Warto to wiedzieć, bo pokazuje kolejność. Najpierw było zastosowanie, a znaczenia symboliczne dopisano do niego znacznie później, częściowo już w epoce nowoczesnej.

Syberia, brzoza i renifer

Najlepiej udokumentowanym obszarem rytualnego użycia muchomora jest Syberia, a wzmianki pochodzą z czasów pierwszych kontaktów rosyjskich z ludami północy. Grzyb pełnił tam rolę narzędzia szamańskiego, służącego wejściu w kontakt ze światem duchów.

Cały ten kompleks trzyma się na trzech elementach powiązanych ekologicznie, a nie tylko symbolicznie.

• Brzoza - muchomor żyje z nią w symbiozie, a w szamanizmie syberyjskim brzoza pełni rolę osi świata, po której szaman wspina się do wyższego świata,
• renifer - zwierzę podstawowe dla gospodarki tych ludów, które samo poszukuje muchomorów i zjada je,
• szaman - w stroju ze zwierzęcej skóry i z rogami na głowie, czyli upodobniony do renifera.

Trzeba tu zaznaczyć, że interpretacja tego materiału była przedmiotem sporu. Mircea Eliade w klasycznej pracy „Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy” z 1951 roku uznał używanie środków odurzających za późną, zdegenerowaną formę szamanizmu. Teza ta jest dziś powszechnie kwestionowana, a badacze wskazują, że wynikała raczej z uprzedzenia autora niż z materiału źródłowego.

Hipoteza somy

Osobnym wątkiem jest próba utożsamienia muchomora z somą, tajemniczym napojem wielokrotnie wychwalanym w wedyjskich hymnach, którego składnika nigdy nie zapisano wprost.

Tezę tę rozsławił R. Gordon Wasson w książce wydanej pod koniec lat sześćdziesiątych XX wieku. Zebrał w niej argumenty z opisów barwy, sposobu przygotowania i braku wzmianek o nasionach czy korzeniu rośliny.

Hipoteza jest efektowna i wciąż dyskutowana, ale nie została przyjęta jako ustalenie. Konkurencyjne propozycje wskazują na efedrę i inne rośliny, a część badaczy uważa, że soma nie miała jednego stałego składnika. Warto traktować ją jako propozycję interpretacyjną, a nie jako rozwiązaną zagadkę.

Czy Święty Mikołaj to szaman

Najpopularniejsza współczesna opowieść o muchomorze łączy go z Bożym Narodzeniem. Składa się z zestawu zbieżności, które rzeczywiście wyglądają efektownie.

Element opowieści	Prostsze wyjaśnienie
Czerwono-biały strój Mikołaja	Ustalił się w ikonografii XIX wieku, przed reklamą i przed tą hipotezą
Latające renifery	Motyw obecny w poezji amerykańskiej od lat dwudziestych XIX wieku
Wejście przez komin	Stary motyw bajań o istotach wchodzących otworem w dachu
Muchomory na pocztówkach	Niemiecki Glückspilz, grzyb szczęścia, obok podkowy i kominiarza

Ostatni wiersz jest tu najważniejszy. Muchomor był w Europie Środkowej po prostu jednym z symboli szczęścia, wysyłanym na kartkach noworocznych razem z czterolistną koniczyną, świnką i kominiarzem. Nie trzeba więc żadnej Syberii, żeby wytłumaczyć jego obecność na starych pocztówkach.

Hipoteza szamańska jest konstrukcją XX-wieczną i przywołują ją między innymi antropolog John Rush oraz biolog Donald Pfister. Nie ma jednak źródła pokazującego przekazanie tych motywów z Syberii do Europy Zachodniej, a większość elementów daje się wyjaśnić osobno i prościej.

Muchomor jako obraz

Niezależnie od sporów o rytuały, muchomor zrobił w kulturze europejskiej karierę czysto wizualną. Czerwony kapelusz w białe kropki jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych kształtów w ilustracji dziecięcej.

Występuje jako domek dla skrzatów i wróżek, jako element krajobrazu baśniowego i jako sygnał, że opowieść dzieje się w świecie magicznym. Grą z tym skojarzeniem jest scena z gąsienicą na grzybie w „Alicji w Krainie Czarów”, gdzie zjedzenie kawałka kapelusza zmienia rozmiar bohaterki.

Paradoks polega na tym, że ta baśniowa obecność jest dziś głównym powodem kłopotów. Grzyb wygląda jak z bajki, więc trudno traktować go jak realne zagrożenie, a to właśnie ta niezgodność między wyglądem a właściwościami sprowadza co roku ludzi na oddziały toksykologii. Ostrożność wobec grzybów nieznanych opisuję szerzej w tekście o zasadach obowiązujących podczas grzybobrania.