Matka Boska Różańcowa 7 października – święto, które upamiętnia bitwę

Bitwa pod Lepanto rozegrała się w niedzielę 7 października 1571 roku, a święto ustanowione na jej pamiątkę przez 340 lat obchodzono w ruchomym terminie, w pierwszą niedzielę października. W kalendarzu na stałe przypisano mu tę datę dopiero w 1913 roku, kiedy z samej bitwy niewiele kto już pamiętał. Po drodze święto zmieniło też nazwę, z Matki Bożej Zwycięskiej na Różańcową, i ta zmiana mówi o nim więcej niż sama data.

Niedziela w Zatoce Patraskiej

Do starcia doszło u wejścia do Zatoki Patraskiej, niedaleko twierdzy Lepanto, dziś greckiego Nafpaktos. Po jednej stronie stanęła Liga Święta, przymierze Wenecji, Hiszpanii, Państwa Kościelnego i Genui, pod dowództwem don Juana de Austria, przyrodniego brata króla Hiszpanii Filipa II. Po drugiej flota osmańska Alego Paszy.

Narodowe Muzeum Morskie w Greenwich opisuje Lepanto jako ostatnią wielką bitwę galer w dziejach. Chrześcijańska flota liczyła ponad 200 galer, a do tego sześć weneckich galeas, czyli ciężkich, silnie uzbrojonych w działa okrętów. Bilans był okrutny: według muzeum zginęło około 25 tysięcy Turków i 8 tysięcy chrześcijan. Z tureckich ławek wioślarskich uwolniono tysiące chrześcijańskich niewolników.

Na jednej z galer walczył młody Miguel de Cervantes. Został ciężko ranny i stracił władzę w lewej ręce, a Hiszpanie do dziś nazywają go z tego powodu „el manco de Lepanto”, kaleką spod Lepanto.

Od Zwycięskiej do Różańcowej

Papież Pius V, dominikanin, przed wyprawą wzywał wiernych do modlitwy różańcowej w intencji floty. Zwycięstwo przypisał wstawiennictwu Maryi i ustanowił wspomnienie Matki Bożej Zwycięskiej. Zmarł pół roku później, w maju 1572 roku.

Jego następca szybko przesunął akcent. Grzegorz XIII bullą „Monet Apostolus” z 1 kwietnia 1573 roku zmienił nazwę na święto Różańca i wyznaczył je na pierwszą niedzielę października, i to tylko w kościołach, które miały ołtarz albo kaplicę różańcową. Dalsze losy daty układają się tak:

Rok	Papież	Co się zmieniło
1571/1572	Pius V	Wspomnienie Matki Bożej Zwycięskiej na pamiątkę Lepanto
1573	Grzegorz XIII	Nowa nazwa: święto Różańca, pierwsza niedziela października, tylko kościoły z ołtarzem różańcowym
1716	Klemens XI	Rozszerzenie na cały Kościół po zwycięstwie nad Turkami pod Petrovaradinem
1883	Leon XIII	Encyklika „Supremi apostolatus officio” z 1 września o modlitwie różańcowej
1913	Pius X	Stała data: 7 października
1969	Paweł VI	Obowiązkowe wspomnienie Najświętszej Maryi Panny Różańcowej

Z tabeli widać coś, co łatwo przeoczyć. Święto dwa razy wiązano z wojną z Turkami, w 1571 i w 1716 roku, a za każdym razem jego nazwa i treść coraz mniej mówiły o wojnie. Po 1573 roku w kalendarzu nie było już mowy o zwycięstwie, tylko o modlitwie. Bitwa dała świętu powód, ale przetrwało ono dzięki różańcowi, który był codzienną praktyką milionów ludzi i nie potrzebował pamięci o galerach.

Co jest historią, a co interpretacją

Przy Lepanto warto rozdzielić trzy warstwy, bo w popularnych tekstach zlewają się w jedną.

• Fakty historyczne: data, miejsce, dowódcy, skala strat i to, że Liga Święta wygrała zdecydowanie.
• Fakt religijny: Pius V wzywał do modlitwy różańcowej i zwycięstwo przypisał Maryi, a święto jest owocem tej decyzji.
• Interpretacja: przekonanie, że to różaniec rozstrzygnął bitwę. Do tej warstwy należy też tradycja, według której papież miał w Rzymie poznać wynik bitwy w chwili zwycięstwa, na długo przed przybyciem posłańców.

Ta trzecia warstwa jest sprawą wiary i jako taka ma w Kościele swoje miejsce. Historia polityczna pokazuje jednak, że skutki zwycięstwa były ograniczone. Osmanowie odbudowali flotę w ciągu kilku miesięcy, a Wenecja 7 marca 1573 roku zawarła z sułtanem osobny pokój, w którym oddała Cypr i zgodziła się płacić odszkodowanie. Lepanto zatrzymało ekspansję Turcji na morzu na pewien czas, ale nie zmieniło mapy.

Królowa Różańca Świętego w obrazach

Tytuł Królowej Różańca Świętego trafił do Litanii Loretańskiej za Leona XIII, pod koniec XIX wieku. Obrazy przedstawiające Maryję z różańcem są jednak dużo starsze i w Polsce zaczęły się mnożyć razem z bractwami różańcowymi.

Dobry przykład wisi w kościele w Gaju w Małopolsce. Obraz datowany na około 1644 rok, opisany w bazie Sakralne Dziedzictwo Małopolski, pokazuje Maryję, która razem z Dzieciątkiem trzyma różaniec. Nad jej głową dwa anioły podtrzymują zamkniętą koronę, w drugich rękach mają gałązki róży i lilii, a w dolnej części klęczą członkowie bractwa ze złożonymi rękami. Parafianie zrzeszeni w bractwie weszli w ten sposób do samego obrazu.

Najbardziej znany wzór pochodzi z Pompejów. Obraz, który Bartolo Longo przywiózł tam 13 listopada 1875 roku z Neapolu na wozie z nawozem, przedstawia Maryję na tronie z Dzieciątkiem, a oboje podają różańce świętemu Dominikowi i świętej Katarzynie ze Sieny. Dominik pojawia się tu z powodu legendy, według której to on otrzymał różaniec od Maryi. Opowieść rozpowszechniali dominikanie od XV wieku i dziś traktuje się ją jako pobożną tradycję, bez potwierdzenia w źródłach z czasów samego Dominika.

W ikonografii Różańcowej powtarzają się trzy motywy:

• sam różaniec w dłoni Maryi lub Dzieciątka, często podawany komuś,
• róże, bo łacińskie rosarium oznaczało ogród różany, a symbol róży był maryjny na długo przed różańcem,
• korona i gwiazdy wokół głowy, przejęte z wcześniejszych wizerunków Niepokalanej i Wniebowziętej.

Ten zestaw odróżnia Różańcową od innych typów maryjnych. Jasnogórska ikona należy do bizantyjskiego typu Hodegetrii i różańca nie ma w ogóle.

Różańcowa w wiejskim kalendarzu

Przy tym święcie często słyszę zdanie, że „po Różańcowej kończono wykopki”. W zbiorach przysłów, które przejrzałam, 7 października nie ma własnej formuły pogodowej, w przeciwieństwie do Jadwigi, Gawła czy Urszuli, o której mówiono: „Koło Urszuli panny już częsty przymrozek poranny”. Różańcowa przypadała w samym środku wykopków i w tygodniach, gdy w wielu domach kończono kiszenie kapusty, ale granicą w kalendarzu rolniczym nie była.

Na wieś dotarła inną drogą, przez parafię. Odpusty w kościołach pod tym wezwaniem, bractwa różańcowe i październikowe nabożeństwa odprawiane wieczorem, gdy w polu było już ciemno, zrobiły z niej datę znaną każdemu. To zresztą powtórzenie drogi samego święta: zaczęło się od jednej bitwy, a utrwaliło dzięki temu, że wpasowało się w codzienność.