Ścięcie świętego Jana – symbolika głowy na tacy i taniec Salome

W Ewangeliach nie pada imię Salome. Nie ma tam też żadnego tańca siedmiu zasłon ani opisu stroju tancerki. Dwa najbardziej rozpoznawalne elementy tej sceny zostały dopisane później, jeden przez historyka z I wieku, drugi przez dramaturga z końca XIX stulecia.

Co naprawdę mówią źródła

Scenę opisują dwie Ewangelie, Marka i Mateusza, przy czym relacja Marka jest obszerniejsza. Układ wydarzeń jest w obu ten sam i zaskakująco oszczędny.

Jan Chrzciciel wypomniał Herodowi Antypasowi, tetrarsze Galilei, związek z Herodiadą, żoną jego brata Filipa. Za to trafił do więzienia. Podczas uczty urodzinowej córka Herodiady tańczyła przed gośćmi, spodobała się Herodowi, a ten przysiągł dać jej, czego zażąda. Za radą matki poprosiła o głowę Jana na misie. Herod, związany przysięgą złożoną przy gościach, wydał rozkaz.

To wszystko. Tekst nie podaje ani imienia dziewczyny, ani jej wieku, ani charakteru tańca. Cała reszta, którą mamy w głowie, pochodzi skądinąd.

Skąd wiemy, że nazywała się Salome

Imię znamy od Józefa Flawiusza, żydowskiego historyka z I wieku, który w swoich dziełach wymienia córkę Herodiady i podaje jej imię wraz z informacjami o późniejszych małżeństwach. Flawiusz nie łączy jej jednak ze śmiercią Jana Chrzciciela, a o samym Janie pisze osobno.

Połączenie obu przekazów, czyli przypisanie imienia z Flawiusza tancerce z Ewangelii, jest dziełem późniejszej tradycji. Jest to zabieg prawdopodobny i przyjęty, ale warto wiedzieć, że mamy tu do czynienia ze składanką z dwóch niezależnych źródeł, a nie z jednym opisem.

Sama postać w Ewangeliach jest zresztą drugorzędna. Dziewczyna nie ma własnego motywu: tańczy, a potem pyta matkę, o co ma poprosić. Prawdziwą antagonistką opowieści jest Herodiada, a córka pełni rolę narzędzia.

Taniec siedmiu zasłon ma niecałe sto pięćdziesiąt lat

Najbardziej rozpoznawalny element tej sceny jest jednocześnie najmłodszy. Motyw tańca siedmiu zasłon nie występuje ani w Ewangeliach, ani u Flawiusza, ani w średniowiecznej ikonografii.

Wprowadził go Oscar Wilde w dramacie napisanym po francusku na początku lat dziewięćdziesiątych XIX wieku. Sztuka miała problemy z cenzurą, ale rozeszła się szeroko, a rozgłos przypieczętowała oparta na niej opera Richarda Straussa z początku XX wieku. Stąd motyw trafił do malarstwa, filmu i języka potocznego.

Wilde zmienił też samą konstrukcję opowieści. W jego wersji dziewczyna żąda głowy z własnej inicjatywy, powodowana odrzuconym pożądaniem, a nie na polecenie matki. Współczesny obraz Salome jako femme fatale pochodzi więc z dramatu, a nie z tekstu biblijnego, w którym jest ona postaćą bierną.

Głowa na misie jako obraz

Kompozycyjnie jest to jedna z najbardziej nośnych scen w sztuce europejskiej, bo łączy trzy rzeczy naraz: ucztę, taniec i egzekucję. Malarze wykorzystywali ten kontrast przez stulecia.

• Caravaggio namalował ścięcie dla katedry w La Valletcie na Malcie i jest to jedyne dzieło, które opatrzył własnym podpisem,
• Albrecht Dürer stworzył grafikę na ten temat, która stała się wzorem powielanym przez malarzy nowożytnych,
• obraz z pierwszej ćwierci XVII wieku, oparty na tym właśnie wzorze Dürera, znajduje się na Zamku Biskupów Warmińskich w Lidzbarku Warmińskim,
• w ikonografii wschodniej dominuje natomiast sam wizerunek głowy na naczyniu, bez sceny uczty.

Warto zauważyć, co ta ikonografia wybrała. Nie moment cięcia, tylko podanie. Najmocniejszy obraz powstaje wtedy, gdy przedmiot kultu zostaje potraktowany jak potrawa, a to zderzenie jest źródłem zarówno siły tej sceny, jak i zakazów, które narosły wokół daty 29 sierpnia.

Jedyny święty z dwoma dniami

Jan Chrzciciel jest w kalendarzu liturgicznym przypadkiem wyjątkowym, bo wspomina się go dwukrotnie w ciągu roku. 24 czerwca przypada uroczystość jego narodzenia, a 29 sierpnia wspomnienie męczeństwa.

Wyjątkowość wynika z jego roli poprzednika: wyprzedza Chrystusa i w narodzeniu, i w śmierci. Konsekwencja kalendarzowa jest ciekawa, bo obie daty leżą blisko punktów zwrotnych roku. Czerwcowa wypada tuż po przesileniu letnim i obrosła w Polsce w cały zestaw praktyk sobótkowych, sierpniowa domyka natomiast okres żniw.

W prawosławiu dzień ten ma rangę wielkiego święta i łączy się ze ścisłym postem. Tradycja wschodnia przechowuje też rozwinięcie opowieści nieobecne w Ewangeliach: głowa miała przemówić raz jeszcze, a Herodiada miała przekłuć jej język igłą i zakopać głowę w nieczystym miejscu.