Skąd nazwa październik? Od odpadów przy obróbce lnu

Na klepisku po całym dniu międlenia lnu zostawała warstwa suchych, zdrewniałych okruchów, które trzeba było wymieść. To właśnie paździerze. Od nich, a nie od liści, słońca czy pogody, wzięła się nazwa całego miesiąca.

Co zostawało na klepisku

Len zbiera się nie dla kwiatu, tylko dla włókna ukrytego w łodydze. Żeby je wydobyć, trzeba łodygę najpierw wymoczyć, potem wysuszyć, a na końcu połamać w drewnianym przyrządzie zwanym międlicą. Zdrewniała część pęka wtedy na drobne kawałki i odpada, a w ręce zostaje miękkie pasmo włókna.

Te odpadające kawałki to paździerze. W gospodarstwie nie były niczym cennym: szły na podpałkę, na ściółkę, czasem do wymieszania z gliną przy lepieniu ścian. Polska nazwała miesiąc od tego, co zostawało na ziemi, kiedy robota była już zrobiona.

Moment w kalendarzu nie jest przypadkowy. Len rwano latem, moczono przez kilka tygodni, suszono - a na międlenie przychodził czas dopiero wtedy, gdy pola były już puste i gospodarstwo miało wolne ręce. Czyli w październiku.

Nazwa, która wzięła się z roboty

Wielki słownik języka polskiego PAN wyprowadza nazwę miesiąca z prasłowiańskiego pazderьje, rzeczownika zbiorowego utworzonego od pazderъ. Źródłosłów oznaczał niewłóknistą część lnu lub konopi oraz odpad powstający przy ich obróbce. W polszczyźnie słowo jest poświadczone od drugiej połowy XV wieku.

Warto zestawić to z sąsiadami w kalendarzu. Nazwy trzech jesiennych miesięcy opisują trzy zupełnie różne porządki: roślinę, pracę i zjawisko przyrodnicze.

Miesiąc	Od czego nazwa	Co opisuje
wrzesień	wrzos, kwitnący o tej porze	roślinę w pełni kwitnienia
październik	paździerze, odpad przy międleniu	pracę gospodarską i jej resztki
listopad	opadające liście	zjawisko w przyrodzie

Historię nazwy poprzedniego miesiąca opisuję osobno przy nazwie wrzesień, gdzie trop prowadzi do wrzosowisk. Październik jest w tym zestawieniu wyjątkiem: to jedyny z tej trójki, którego nazwa nie mówi o tym, co widać za oknem, tylko o tym, co dzieje się w obejściu.

Ten sam miesiąc, zupełnie inna nazwa

U Czechów dziesiąty miesiąc nazywa się říjen, od słowa říje, które oznacza rykowisko - jesienne gody jeleni. Ta sama pozycja w kalendarzu, ta sama szerokość geograficzna, a motywacja zupełnie inna: tam las, tu klepisko.

Dwa języki patrzyły w październiku w dwie różne strony. Czeska nazwa wyrosła z obserwacji dzikiej przyrody, polska z rytmu pracy. Trudno o lepszy przykład na to, że nazwy miesięcy nie opisują pogody, tylko to, co dla danej wspólnoty było w tym momencie najważniejsze.

Jeśli chodzi o to, co jeszcze wypełniało polski październik, zebrałem październikowe daty obrzędowe w osobnym przeglądzie - od świętego Franciszka po Szymona i Judę.

Trzy rzeczy, które najczęściej się tu myli

• Paździerz to nie płyta paździerzowa. Dzisiaj słowo kojarzy się głównie z tanią płytą meblową i funkcjonuje jako obelga wobec kiepskiej jakości. Płyta rzeczywiście bierze nazwę od tego samego surowca, ale kolejność jest odwrotna: najpierw był odpad z lnu, potem miesiąc, a płyta dopiero w XX wieku.
• Nazwa nie pochodzi od „padania”. Podobieństwo brzmieniowe do słów „paść” czy „opadać” bywa kuszące, zwłaszcza że to miesiąc spadających liści. Prasłowiański rdzeń jest jednak inny i prowadzi do obróbki roślin włóknistych.
• To nie jest nazwa z czasów pogańskich. Słowiańskie nazwy miesięcy bywają przedstawiane jako relikt przedchrześcijański. W wypadku października najstarsze poświadczenia w polszczyźnie pochodzą dopiero z drugiej połowy XV wieku, a więc z czasów, gdy Polska była chrześcijańska od pół tysiąclecia.