Archanioł Haniel

W Biblii nie ma anioła o imieniu Haniel. Są natomiast dwaj ludzie, którzy to imię noszą: Channiel, syn Efoda z pokolenia Manassesa, i Channiel, syn Ulli z pokolenia Asera. Anioł pod tym imieniem wyłania się dopiero w dokumentach zupełnie innego rodzaju - w astrologicznych tabelach planet.

Imię, które w Piśmie noszą dwaj ludzie

Hebrajskie חַנִּיאֵל składa się z czasownika chanan, „być łaskawym”, oraz elementu El, „Bóg”. Konkordancja Stronga prowadzi je pod numerem 2592 i notuje dokładnie dwa wystąpienia. W Księdze Liczb 34,23 Channiel, syn Efoda, zostaje naczelnikiem pokolenia Manassesa przy podziale Kanaanu. W 1 Księdze Kronik 7,39 to już tylko pozycja na liście genealogicznej Asera. Obaj są ludźmi z krwi i kości.

Różnica względem pozostałych postaci z tej serii jest ostra. Michał ma własne sceny w Księdze Daniela i w Apokalipsie, Gabriel mówi do Zachariasza i do Maryi, Rafał przez całą Księgę Tobiasza idzie z Tobiaszem pod imieniem Azariasza. Haniel nie ma w Piśmie ani jednego zdania. Kto wymienia go jednym tchem z tamtymi trzema, zestawia dwa zupełnie różne porządki tekstów, bo o tym, kim są archaniołowie w chrześcijaństwie, rozstrzygają inne księgi.

Najstarszy ślad prowadzi do roku 1145

Joseph H. Peterson, wydawca cyfrowego archiwum tekstów magicznych Esoteric Archives, zebrał w jednej tabeli imiona aniołów planet z kilku średniowiecznych i renesansowych źródeł. W wierszu Wenus wraca uparcie ta sama forma. Najstarsza datowana kolumna tego zestawienia to rok 1145 i dzieło Abrahama ibn Ezry, żydowskiego astrologa i komentatora Biblii z Tudeli, zmarłego w 1167 roku. Starszego poświadczenia tego imienia w roli anioła nie udało mi się znaleźć.

Źródło	Data	Forma imienia anioła Wenus
Dzieło Abrahama ibn Ezry	1145	Anael
Łaciński Liber Razielis	ok. 1100-1250	Anael
Tekst przypisywany Piotrowi z Abano	1303	Anael
Rękopis Clm 849 (Monachium)	XV wiek	Anael
Agryppa, De occulta philosophia	1533	Hanael
Heptameron, pierwszy znany druk	1559	Anael

Sześć niezależnych od siebie przekazów, jedna funkcja. Nigdzie nie chodzi o opiekę nad uczuciami - chodzi o to, który anioł odpowiada za którą planetę.

Piątek, Wenus i anioł powietrza o imieniu Sarabotres

Heptameron, czyli Elementy magiczne to krótki podręcznik wywoływania duchów przypisywany Piotrowi z Abano, padewskiemu lekarzowi i tłumaczowi z lat 1250-1316. Lynn Thorndike, historyk nauki średniowiecznej, uznał to przypisanie za niemal pewnie fałszywe. Pierwszy znany druk z tym tytułem wyszedł w 1559 roku w Marburgu u Andreasa Kolbego, jako dodatek do pseudoagryppiańskiej Czwartej księgi filozofii okultystycznej.

Układ tej książki jest kalendarzowy. Każdemu dniowi tygodnia odpowiada planeta, anioł planety, pieczęć, kadzidło i osobny zestaw duchów powietrza. Piątek należy do Wenus, jego aniołem jest Anael, a powietrzem tego dnia rządzi król o imieniu Sarabotres. Dwadzieścia sześć lat wcześniej Henryk Korneliusz Agryppa w De occulta philosophia ustawił w swojej skali siódemki siedem aniołów stojących przed Bogiem: Zaphiel, Zadkiel, Camael, Raphael, Haniel, Michael, Gabriel - w jednym rzędzie z Saturnem, Jowiszem, Marsem, Słońcem, Wenus, Merkurym i Księżycem. Piąta pozycja w obu wierszach, czyli symbol Wenus, wypada na Haniela.

Tu widać, jak ta postać jest zbudowana. W tabelach planetarnych Haniel nie ma biografii. Ma współrzędne. Jego kompetencje to po prostu wszystko, co dana epoka przypisywała Wenus, i dlatego tak łatwo było je potem przepisać na miłość. Cały ten zestaw należy raczej do symboli okultystycznych niż do teologii anielskiej.

Necach, siódme miejsce na drzewie sefirot

Kabalistyczne drzewo życia ma dziesięć sefirot, czyli emanacji. Siódma z nich nazywa się Necach - słowo znaczy „trwanie”, „wytrwałość”, bywa też tłumaczone jako „zwycięstwo”. W kabale chrześcijańskiej przypisaną jej planetą jest Wenus, więc przyporządkowanie Haniela do Necach i do Wenus to w praktyce jedna i ta sama operacja.

Poświadczenie znalazłem u Agryppy. W jego skali dziesiątki Haniel stoi na siódmej pozycji, w rzędzie Necach, obok imienia Bożego Jehowa Cewaot i chóru Księstw - tego samego, który w porządku Pseudo-Dionizego zajmuje siódme miejsce wśród dziewięciu chórów anielskich. Starszego, hebrajskiego tekstu kabalistycznego, który wiązałby Haniela z Necach po imieniu, nie znalazłem; nie znaczy to, że nie istnieje, ale nie potrafię go wskazać.

Dlaczego Haniela nie ma na kościelnych listach siedmiu archaniołów?

Listy siedmiu krążyły długo przed Agryppą i żadna z ważnych go nie zawiera. Dwudziesty rozdział Księgi Henocha wymienia siedmioro aniołów czuwających: Uriela, Rafała, Raguela, Michała, Saraqaela, Gabriela i Remiela. Nie ma wśród nich Anaela.

Drugi wielki zestaw powstał w Palermo. Antonio del Duca, kapelmistrz katedry w latach 1513-1515, odnalazł w kościółku Sant’Angelo zapomnianą ikonę siedmiu książąt anielskich i przez dekady zabiegał o ich kult. Skończyło się brewem papieża Piusa IV z 27 lipca 1561 roku, który zezwolił na urządzenie kościoła Santa Maria degli Angeli e dei Martiri w ruinach term Dioklecjana, z projektem Michała Anioła. Na siedmiu kolumnach z czerwonego granitu del Duca kazał wyryć imiona: Michał, Rafał, Gabriel, Selafiel, Jehudiel, Barachiel, Uriel. Anaela znowu nie ma.

Nie przypadkiem. Rzym od wczesnego średniowiecza pilnował, żeby imion anielskich nie mnożyć. W liturgii łacińskiej do dziś wspomina się 29 września trzech, i tylko tych trzech, których nazywa Pismo.

Cztery rzeczy, które najczęściej się tu myli

• „Haniel to archanioł miłości.” Najstarsze źródła dają mu planetę i dzień tygodnia, ani słowa o uczuciach. Miłość weszła tu przez Wenus, nie przez żaden przekaz o aniele.
• „Haniel to anioł Księżyca.” Tak piszą liczne współczesne poradniki anielskie i polskie blogi ezoteryczne. Przeczy to zarówno Agryppie, jak i Heptameronowi, gdzie Księżyc należy do Gabriela. Kto i kiedy przestawił Haniela na Księżyc, nie udało mi się ustalić.
• „Czczono go w chrześcijaństwie od wieków.” Nie ma własnego wspomnienia liturgicznego, nie wszedł na listę z Palermo i nie pojawia się w Piśmie. Materiał, w którym występuje, to podręczniki magii planetarnej.
• „Anael, Hanael i Aniel to trzej różni aniołowie.” To warianty zapisu jednego imienia. Agryppa drukuje Hanael, druk z 1559 roku Anael, a w polszczyźnie najczęściej spotyka się Haniela.

Ta postać jest więc zakotwiczona mocniej w magii planetarnej niż w angelologii, a jej dzisiejszy wizerunek powstał głównie w XX wieku, na gruncie starej tabeli i nowego skojarzenia Wenus z romansem.