Archanioł Raziel

Na karcie tytułowej hebrajskiej książki wydanej w Amsterdamie w 1701 roku stoi zdanie: to księga Adama, pierwszego człowieka, którą wręczył mu anioł Raziel. W starszym o kilkanaście wieków tekście z tej samej rodziny ten sam anioł wręcza księgę Noemu, w roku, w którym ten wszedł do arki. Różnica między tymi dwoma zdaniami to w zasadzie cała historia Raziela.

Imienia Raziela nie ma w Biblii - i nie ma go też u Henocha

Michał i Gabriel padają w Piśmie z imienia, Rafał w Księdze Tobiasza. Raziel nie pojawia się w żadnej księdze kanonicznej, ani w Biblii hebrajskiej, ani w greckich dodatkach. Nie ma go również tam, gdzie zwykle szuka się anielskich imion spoza kanonu: rozdział dwudziesty Pierwszej Księgi Henocha wylicza siedmiu aniołów i są to Uriel, Rafał, Raguel, Michał, Saraqael, Gabriel oraz Remiel. Raziela w tym spisie brak.

Najstarsze ślady imienia prowadzą do żydowskich tradycji ezoterycznych z okresu talmudycznego. W jednej z nich Raziel stoi przy niebiańskiej zasłonie, słyszy, co postanowiono o świecie, i przekazuje to Eliaszowi. Już to odróżnia go od reszty grupy siedmiu archaniołów: pozostali gdzieś interweniują, Raziel podsłuchuje i powtarza.

Raz, czyli tajemnica

Aramejskie słowo raz oznacza sekret i w Biblii występuje - tylko nie jako część imienia. W drugim rozdziale Księgi Daniela pada kilkanaście razy, bo cały ten rozdział dotyczy snu Nabuchodonozora, którego nie potrafią odczytać babilońscy mędrcy; Bóg nazwany jest tam objawicielem tajemnic. Imię Raziel składa się z tego rzeczownika i skróconej formy imienia Bożego El, więc tłumaczy się je jako „tajemnica Boga”.

Michał, Gabriel i Rafał mają w imieniu pytanie, siłę i uzdrowienie - czyli działanie. Raziel ma w imieniu przedmiot: wiedzę, której nikt nie powinien mieć. To drobiazg językowy, ale dobrze tłumaczy, dlaczego właśnie ta postać obrosła w księgi, a nie w cuda.

Najstarsza księga z tej rodziny trafia do Noego

Sefer ha-Razim, „Księga tajemnic”, jest podręcznikiem magii praktycznej: spisy aniołów siedmiu nieb, formuły przywoływania, przepisy na konkretne kłopoty. Mordecai Margalioth natrafił na jego ślad w 1963 roku w Oksfordzie i zrekonstruował tekst z fragmentów genizy kairskiej, a edycję wydał w Jerozolimie w 1966 roku. Datował go na przełom III i IV wieku; wzmianka o rzymskich indykcjach w samym tekście nie pozwala cofnąć go przed rok 297. Nowe wydanie krytyczne, razem z fragmentami judeoarabskimi i średniowiecznym przekładem łacińskim, przygotowali Bill Rebiger i Peter Schäfer w 2009 roku.

Tu zaczyna się rzecz najciekawsza. We wstępie do Sefer ha-Razim księgę dostaje Noe, w roku wejścia do arki, i dopiero potem przechodzi ona przez kolejne pokolenia aż do Salomona. Adama w tej wersji nie ma wcale. Pojawia się później, przy innym tytule.

Amsterdam 1701: data, od której Raziel ma własną księgę

Zbiór znany jako Sefer Raziel ha-Malach, „Księga anioła Raziela”, wyszedł z amsterdamskiej prasy w 1701 roku: czterdzieści pięć kart, ozdobna bordiura karty tytułowej, ilustracje, wzory amuletów. Encyclopaedia Judaica datuje rękopisy niektórych części na XVI wiek, a samo zestawienie w postaci, w jakiej je wydrukowano, na czas niewiele wcześniejszy niż XVII wiek. Moshe Idel w pracy z 2024 roku stwierdza wprost, że żaden znany rękopis nie odpowiada dokładnie drukowi - kopia, którą w połowie XVI wieku sporządził we Włoszech Eliezer Eilburg, zawiera co innego.

Druk zrobił karierę, jakiej nie zrobił żaden rękopis. Przedrukowano go blisko czterdzieści razy, w dużej mierze dlatego, że samo posiadanie egzemplarza uchodziło za zabezpieczenie domu przed pożarem. Egzemplarz zdigitalizowany przez Bibliotekę Narodową Izraela wyszedł w 1881 roku w Warszawie, w drukarni I. O. Alapina przy ulicy Dzielnej 4, jako przedruk wydania wileńskiego z 1877 roku. Na jego karcie tytułowej hebrajski nagłówek powtarza tę samą formułę co druk amsterdamski: oto księga Adama pierwszego, którą dał mu anioł Raziel.

Co właściwie jest w środku?

Idel rozkłada druk na warstwy, które powstawały w różnych stuleciach i różnych językach:

• fragmenty literatury Hechalot oraz inne teksty z późnego antyku i wczesnego średniowiecza,
• największa część: pisma dwóch autorów aszkenazyjskich z XIII wieku, Eleazara z Wormacji i Nehemiasza ben Szlomo z Erfurtu,
• wstęp i pierwsza połowa Eleazarowego Sod Maase Bereszit, czyli „Tajemnicy dzieła stworzenia”, która otwierała jego Sodei Razaja,
• późniejsze materiały kabalistyczne sefardyjskie i bizantyjskie,
• najmłodsza warstwa: komentarz do imienia Bożego o siedemdziesięciu dwóch literach, prawdopodobnie z XIV wieku.

To antologia, a nie dzieło. Imię Raziela pełni w niej funkcję okładki: spina materiał z co najmniej tysiąca lat jedną legendą o pochodzeniu.

Siedem łacińskich ksiąg dla króla Kastylii

Równolegle do hebrajskiej linii istnieje łacińska. Na dworze Alfonsa X Mądrego w Kastylii powstał około 1259 roku Liber Razielis w siedmiu traktatach, przypisanych Salomonowi; przekładem zajmował się duchowny występujący w rękopisach jako magister Johannes. Wersja kastylijska zaginęła, łacińska przetrwała - najpełniejszy odpis to kodeks Reg. lat. 1300 w Bibliotece Watykańskiej, sporządzony w XV lub XVI wieku. Dzięki tej gałęzi Raziel wszedł do europejskiej magii uczonej i dlatego spotyka się go dziś raczej wśród symboli okultystycznych niż w ikonografii kościelnej.

Tekst	Język i datowanie	Komu przypisany przekaz	Gdzie jest dziś
Sefer ha-Razim	hebrajski, przełom III i IV w.	Noemu, w roku wejścia do arki	rekonstrukcja z genizy kairskiej, wyd. 1966 i 2009
Liber Razielis	łacina, ok. 1259	Salomonowi, w siedmiu traktatach	Watykan, Reg. lat. 1300
Sefer Raziel ha-Malach	hebrajski, złożony przed 1701	Adamowi, po wygnaniu z raju	druk Amsterdam 1701, blisko 40 przedruków

Cztery rzeczy, które najczęściej się tu myli

Nieporozumienia wokół Raziela sprowadzają się do czterech zdań powtarzanych bez sprawdzenia.

• „Raziel to archanioł biblijny.” Nie występuje w żadnej księdze kanonicznej ani w henochickich spisach aniołów.
• „Sefer Raziel ha-Malach to starożytna księga.” Jej najstarsze warstwy są starożytne, ale całość zestawiono najwcześniej w XVII wieku i wydrukowano w 1701 roku.
• „Raziel dał księgę Adamowi.” Tak mówi tytuł druku z 1701 roku. W najstarszym zachowanym tekście z tej rodziny odbiorcą jest Noe.
• „Raziel od wieków odpowiada za sefirę Chochma.” Takie przypisanie znam wyłącznie z nowożytnych tabel korespondencji kabalistycznych i nie znalazłem dla niego starszego poświadczenia. Zohar idzie zresztą w inną stronę i utożsamia Raziela z archaniołem Urielem, a księgę każe Adamowi dostać jeszcze w raju, przed wygnaniem.

Czego o Razielu nie da się powiedzieć na pewno

Współczesne poradniki anielskie przypisują mu opiekę nad wiedzą tajemną, jasnowidzeniem, snami i konkretnymi minerałami. Takie zestawy atrybutów pochodzą z angielskojęzycznej literatury o aniołach z końca XX i początku XXI wieku; w hebrajskich tekstach Raziel nie ma przypisanego kamienia, koloru ani dnia tygodnia. Mechanizm jest ten sam, który dopisał figurę geometryczną do innego niekanonicznego imienia: tak powstał sześcian Metatrona, którego w tekstach o Metatronie nie ma.

Co zostaje po odjęciu dopisków? Postać, która nie ma ani jednego wersetu, a ma datę druku, miejsce, liczbę kart i kilkadziesiąt wydań. Z całej siódemki archaniołów to właśnie Raziel jest najmocniej uwiązany w papierze.