Archanioł Jofiel

W najstarszym znanym tekście, w którym pada imię Jofiel, nie ma ani słowa o pięknie, sztuce czy żółtym świetle - jest pogrzeb. Czterech aniołów układa ciało Mojżesza na złotym łożu, a jeden z nich nosi właśnie to imię. Od tamtej scenki do „archanioła piękna, który pomaga uporządkować mieszkanie” prowadzi droga długa na kilkanaście wieków i da się ją rozpisać po datach.

„Piękno Boga”, którego nie ma w Biblii

Hebrajskie יופיאל składa się z rzeczownika jofi, czyli piękno, i skróconej formy imienia Bożego El. Tłumaczy się to zwykle jako „piękno Boga” i tyle da się o tym imieniu powiedzieć bez sięgania do jakiejkolwiek tradycji - reszta jest już przypisywaniem.

W kanonie biblijnym imiona noszą dwaj aniołowie: Michał (Dn 10,13 i 12,1; Jud 9; Ap 12,7) i Gabriel (Dn 8,16 i 9,21; Łk 1,19 i 1,26). Rafał dochodzi do tej dwójki z Księgi Tobiasza (Tb 12,15), czyli z ksiąg deuterokanonicznych, uznawanych przez katolików i prawosławnych, a odrzucanych przez protestantów i judaizm. Jofiel nie pojawia się w żadnej z tych grup tekstów. Kto porównuje go z Michałem jako „jednego z siedmiu”, stawia obok siebie dwie rzeczy z zupełnie różnych półek - różnicę między nimi tłumaczy osobny tekst o tym, kim są archaniołowie.

Najstarszy ślad imienia prowadzi na pogrzeb Mojżesza

Targum Pseudo-Jonatana to aramejska, mocno rozbudowana parafraza Pięcioksięgu, która przy Księdze Powtórzonego Prawa 34,6 dopisuje do lakonicznej wzmianki o śmierci Mojżesza całą scenę. Michał i Gabriel przygotowują złote łoże. Potem, w angielskim przekładzie Johna Wesleya Etheridge’a (Longman, Londyn 1862-1865, tom drugi obejmuje Kapłańską, Liczb i Powtórzonego Prawa), pada zdanie: „Metatron, Jophiel, and Uriel, and Jephephya, the wise sages, laid him on it”.

Czterech aniołów niesie mary, a Jofiel jest jednym z nich - obok archanioła Metatrona i archanioła Uriela. Z datowaniem tego Targumu jest kłopot i nie ma sensu go ukrywać: Robert Hayward, Paul Flesher i Beverly Mortensen umieszczają go na końcu IV lub początku V wieku, natomiast Leeor Gottlieb oraz, niezależnie od niego, Gavin McDowell przesuwają go aż na koniec XII wieku i wiążą z Włochami. Rozrzut wynosi więc osiemset lat.

Książę Tory z literatury Hekhalot

Drugi stary kontekst tego imienia to żydowska literatura Hekhalot - zbiór tekstów o wstępowaniu do niebiańskich pałaców i o rydwanie z wizji Ezechiela. Andrei Orlov w książce The Enoch-Metatron Tradition (Mohr Siebeck, Tybinga 2005) wskazuje dwa miejsca w numeracji Synopsy Petera Schäfera, §313 i §560, w których imię Jofiel pada jako imię Sar Tora, „Księcia Tory”. Urząd polegał na pilnowaniu i przypominaniu Prawa, a Orlov zwraca uwagę, że bywał dzielony między kilka postaci - w Targumie Pseudo-Jonatana Jofiel stoi w tym gronie razem z Metatronem i Jefefiją.

I tu robi się ciekawie. Dzisiejsze teksty przypisują Jofielowi mądrość i „oświecenie”, co przypadkiem rymuje się z funkcją Księcia Tory - tylko że żaden z tych tekstów nie prowadzi do Hekhalot. Łańcuch przekazu biegnie zupełnie inną drogą, przez renesansowe tabele i dwudziestowieczne broszury, i po drodze gubi Torę, a zostawia samo światło.

Dwie tabele, w których Jofiel dostał stałe miejsce

W 1533 roku Henryk Korneliusz Agryppa wydaje De occulta philosophia libri tres. W księdze drugiej, w rozdziale trzynastym o liczbie dziesięć, rozpisuje drabinę dziesięciu sefirot i przy Hochmie wpisuje: „Cherubini. Ofanim. Jofiel”, a w rzędzie świata niebieskiego dla tej samej kolumny - Masloth, sferę zodiaku. Sąsiedzi w tej tabeli to Metatron przy Keterze i Cafkiel przy Binie. Jofiel wchodzi tu do hierarchii chórów anielskich jako element schematu porządkującego liczby i planety.

Sto dwadzieścia lat później to samo imię pojawia się u jezuity. Athanasius Kircher w Oedipus Aegyptiacus (tom II, część pierwsza, Classis IV „Cabala Hebraeorum”, Rzym 1652), na stronie 265, zestawia czterdziestu dwóch aniołów czterdziestodwuliterowego imienia Bożego. Pozycja czwarta brzmi: „Iophiel - Angelus pulchritudinis”. To najstarszy zapis, w którym udało mi się znaleźć Jofiela wprost nazwanego aniołem piękna - i jest to łacińska tabela katolickiego uczonego z połowy XVII wieku, nie tekst starożytny.

Warstwa	Co mówi o Jofielu	Źródło i data
żydowska, dawna	niesie mary Mojżesza; Książę Tory	Targum Pseudo-Jonatana do Pwt 34,6; Hekhalot, §313 i §560
kabała chrześcijańska	anioł Hochmy, sfera zodiaku	Agryppa, De occulta philosophia, 1533
barokowa erudycja	Angelus pulchritudinis, anioł piękna	Kircher, Oedipus Aegyptiacus, 1652
dwudziestowieczna ezoteryka	archanioł drugiego, żółtego promienia	The Seven Beloved Archangels Speak, 1954
współczesny New Age	patronka myśli, porządku i wystroju wnętrz	Doreen Virtue, Archangels & Ascended Masters, 2003

Żółty promień ma datę: 1954

Schemat, z którego pochodzi dzisiejszy Jofiel - siedem promieni, każdy w swoim kolorze i z własnym archaniołem - wyszedł z amerykańskiego środowiska Bridge to Freedom. Tam w 1954 roku ukazała się książka The Seven Beloved Archangels Speak, firmowana nazwiskiem Thomas Printz. To pseudonim wydawniczy; przekazy publikowała Geraldine Innocente, która odeszła od ruchu „I AM” Guya i Edny Ballardów, od 1951 roku występowała jako przekaźniczka i zmarła w 1961 - tak jej biografię podaje Encyclopedia of Occultism and Parapsychology wydawnictwa Gale. W tym systemie Jofiel obsługuje promień drugi: żółty, kojarzony z mądrością i oświeceniem.

Patronat nad artystami, wrażliwość estetyczna i porady porządkowe to warstwa jeszcze późniejsza. Doreen Virtue w Archangels & Ascended Masters (Hay House, 2003), przewodniku po siedemdziesięciu siedmiu postaciach, opisuje Jofiel w rodzaju żeńskim, przypisuje jej „upiększanie myśli” i nazywa ją „aniołem feng shui”, który podpowiada, żeby wyrzucić nadmiar rzeczy i oddać niepotrzebne. Od łacińskiej tabeli Kirchera do porad o szafie minęło trzysta pięćdziesiąt lat.

Cztery rzeczy, które najczęściej się tu myli

• Zofiel u Miltona to nie ten sam anioł. W szóstej księdze Raju utraconego (wydanie pierwsze 1667, drugie 1674), w wersie 535, występuje Zophiel - imię o innym rdzeniu, tłumaczone jako „Bóg jest moim stróżem”. Zbieżność brzmienia zrobiła swoje i obie postacie bywają zlewane w jedną.
• „Od wieków czczony jako anioł piękna” nie wytrzymuje sprawdzenia. Nazwanie go aniołem piękna ma rok 1652, żółty promień rok 1954, a artystyczne i porządkowe kompetencje rok 2003.
• Jofiel nie jest postacią ani biblijną, ani deuterokanoniczną. Jego imię pochodzi z tekstów żydowskich spoza kanonu i z późniejszych kompilacji magicznych.
• Kościół katolicki nie zaleca używania takich imion. Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii, wydane przez Kongregację ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów 17 grudnia 2001 roku, w punkcie 217 mówi, że praktyki nadawania aniołom imion należy zaniechać, z wyjątkiem Michała, Gabriela i Rafała, których imiona są w Piśmie.