Archanioł Sandalfon

W traktacie Chagiga Talmudu Babilońskiego, na karcie 13b, pada imię anioła, który stoi na ziemi, a głową dosięga istot żywych z widzenia Ezechiela. Nazywa się Sandalfon, jest wyższy od swojego towarzysza o drogę pięciuset lat i stoi za rydwanem, plotąc koronę swojemu Stwórcy. Z tego jednego akapitu wyrosła cała dzisiejsza opowieść o nim, łącznie z rzeczami, których w nim nie ma.

Jedno zdanie w barajcie, od którego wszystko się zaczęło

Karta 13b należy do dyskusji o ma’aseh merkawa, czyli o tym, ile wolno wykładać z pierwszego rozdziału Ezechiela. Rabbi Elazar bierze wers Ez 1,15 - „a oto jedno koło [hebr. ofan] na ziemi przy tych istotach żywych” - i widzi w tym kole anioła. Dopiero po nim wchodzi barajta, czyli anonimowy przekaz z czasów tannaitów, i podaje imię: Sandalfon.

Barajta mówi trzy rzeczy. Że jest wyższy od swojego towarzysza o drogę pięciuset lat. Że stoi za rydwanem. Że plecie koronę dla Stwórcy. Ta sama barajta wraca w midraszu Pesikta Rabbati 20, w opowieści o wstąpieniu Mojżesza. Imienia tego towarzysza nie podaje żaden z tych dwóch tekstów.

Czego nie ma w Biblii, a co jest w Księdze Tobiasza

Michał i Gabriel mają poświadczenie w Księdze Daniela, gdzie są wymienieni z imienia. Rafał pojawia się w Księdze Tobiasza, należącej do ksiąg deuterokanonicznych, i sam się tam przedstawia jako jeden z siedmiu aniołów stojących przed Bogiem. Sandalfon nie figuruje w żadnym z tych zbiorów. Hasło w Jewish Encyclopedia dodaje jeszcze dwie rzeczy: nie ma go na najstarszych listach czterech ani siedmiu archaniołów i nie ma go w źródłach pozażydowskich.

Samo słowo „archanioł” pada w Nowym Testamencie dwa razy i ani razu przy jego imieniu - szerzej o tym w tekście o hierarchii chórów anielskich. Różnicę widać najlepiej w zestawieniu, bo w sieci wszystkie te postacie występują zwykle w jednym rzędzie.

Postać	Najstarsze poświadczenie imienia	Status
Michał	Księga Daniela (Dn 10,13)	kanon hebrajski
Gabriel	Księga Daniela (Dn 8,16)	kanon hebrajski
Rafał	Księga Tobiasza (Tb 12,15)	księga deuterokanoniczna
Metatron	Talmud Babiloński, literatura hechalot	poza kanonem
Sandalfon	barajta w Chagidze 13b i Pesikta Rabbati 20	poza kanonem

Dlatego archanioł Michał i Sandalfon to dwa zupełnie różne typy postaci, mimo że dziś trafiają na te same talie kart anielskich.

Skąd wziął się „brat bliźniak Metatrona”

Hasło „Sandalfon” w Jewish Encyclopedia z lat 1901-1906 nazywa go bratem Metatrona i odnotowuje, że Naftali Herz i Adolf Jellinek czytali obu jako „młodzieńców” z Rdz 48,16. Encyclopaedia Judaica jest ostrożniejsza: mówi o kolegach, a przy utożsamieniu talmudycznego „towarzysza” z Metatronem stawia słowo „prawdopodobnie”. Słowo „bliźniak” nie pada w żadnym z tych haseł. W angielskiej Wikipedii zdanie o bracie bliźniaku ma przypis do strony ezoterycznej, w hiszpańskiej - do popularnej encyklopedii „Angels A to Z” z 1996 roku.

Łańcuch jest tu nietypowo krótki. Hebrajskie chawero znaczy „jego towarzysz”. Domysł, że imię Sandalfon to greckie „współbrat”, zamienił towarzysza w brata. Potem ktoś dopisał bliźniactwo, bo brzmiało pełniej. Kto chce porównać oba przekazy, ma u nas osobny tekst o archaniele Metatronie; tutaj wystarczy powiedzieć, że obie postacie łączy w tradycji żydowskiej ludzkie pochodzenie, a o rodzeństwie te teksty milczą.

Czy grecka etymologia imienia jest pewna?

Nie, i same encyklopedie, które ją podają, opatrują ją zastrzeżeniem. W obiegu funkcjonują co najmniej cztery propozycje:

• greckie συνάδελφος (synadelphos), „współbrat” - wersja Jewish Encyclopedia, powtarzana najczęściej; Encyclopaedia Judaica dodaje przy niej „prawdopodobnie”
• hebrajskie sandek, czyli osoba trzymająca dziecko przy obrzezaniu, odpowiednik ojca chrzestnego
• rozbiór na sandal i panim, zaproponowany przez XIII-wiecznych kabalistów hiszpańskich: sandal w języku Talmudu oznacza nieukształtowany zarodek, panim to oblicze, razem wychodzi materia i forma
• sandal w zwykłym znaczeniu „but”, stąd obraz anioła, na którym opierają się stopy Szechiny

Aleksander Kohut wiązał imię z perskim, a Jewish Encyclopedia ten wywód odrzuca. Końcówka -fon rzeczywiście wygląda po grecku i to najmocniejszy argument za pierwszą wersją. Nie znalazłem jednak źródła, które by tę etymologię rozstrzygało, a różnica między propozycjami nie jest kosmetyczna: pierwsza robi z niego kolegę Metatrona, trzecia stawia go w miejscu zupełnie innym, przy embriologii i naukach o formowaniu ciała.

Korony z modlitw, siódma sala i „Tajemnica Sandalfona”

Dalszą karierę zrobił w literaturze merkawy i hechalot, czyli w żydowskich tekstach mistycznych o wstępowaniu przez niebiańskie pałace. Krąży tam zaklęcie znane jako „Raza de-Sandalfon”, „Tajemnica Sandalfona”, w którym anioł potrafi unieważnić wyroki wydane przeciw Izraelowi. Midrasz Konen nazywa go pośrednikiem i tłumaczem między Izraelem a Bogiem. W późniejszej mistyce stoi w siódmej sali i nosi modlitwy ludzi ku Bogu.

Chasydzi aszkenazyjscy i Zohar robią z niego anioła ptaków. Mojżesz Kordowero, kabalista z XVI-wiecznego Safedu, utożsamia go z Eliaszem przeniesionym do świata aniołów - symetrycznie do utożsamienia Metatrona z Henochem. Przypisywano mu też władzę nad miesiącem adar i nad dęciem w szofar w Rosz ha-Szana, a jego imię trafiało na amulety ochronne.

W trzeciej Księdze Henocha, czyli Sefer Hechalot, imienia nie znalazłem. Najbliższy fragment, 3 Hen 15B,2, mówi o aniołach, które biorą modlitwy Izraela i składają je jako koronę na głowie Świętego - ten sam motyw co w Chagidze, tylko bez imienia. Hasła Jewish Encyclopedia i Encyclopaedia Judaica odsyłają przy nim do literatury merkawy ogólnie i do zbiorów Jellinka, nie do Sefer Hechalot.

Cztery rzeczy, które najczęściej się tu myli

Każde z tych zdań da się znaleźć w pierwszych wynikach wyszukiwania po polsku.

• „Występuje w Biblii” - nie występuje, ani w kanonie hebrajskim, ani w księgach deuterokanonicznych, ani w Nowym Testamencie.
• „Jest bratem bliźniakiem Metatrona” - barajta mówi o „jego towarzyszu” i nie podaje imienia. Bliźniactwo pochodzi z XX-wiecznej literatury anielskiej.
• „Jego imię znaczy po grecku »współbrat«” - to jedna z kilku hipotez, a nie ustalone znaczenie.
• „Jest jednym z siedmiu archaniołów” - samo pojęcie archanioła jest chrześcijańskie, a Sandalfona nie ma na najstarszych listach czterech ani siedmiu. Jak te listy powstawały, opisujemy w tekście o tym, kim są archaniołowie.

Anioł muzyki pojawia się dopiero na końcu tej historii

Henry Wadsworth Longfellow wydał wiersz „Sandalphon” w zbiorze „Birds of Passage. Flight the First” w 1858 roku. Utwór otwiera się wersami „Have you read in the Talmud of old, / In the Legends the Rabbins have told”, więc poeta sam pokazuje, skąd wziął postać. Przez ten wiersz imię weszło do angielskiego obiegu literackiego, a stamtąd do poradników anielskich z końca XX wieku.

Atrybutu „anioł muzyki” nie znalazłem w żadnym z haseł encyklopedycznych ani w opisach przekazów rabinicznych, które sprawdziłem. Motyw noszenia modlitw ma za sobą Chagigę i midrasz Konen. Patronat nad muzyką i śpiewem wygląda na wniosek wyciągnięty z korony plecionej z modlitw - obraz ładny, poświadczenia brak.