Archanioł Kafziel

W najstarszym tekście, w którym udało mi się znaleźć to imię, nikt Kafziela nie wzywa - rabbi Iszmael prosi Boga, żeby „Qafsiel, książę, i aniołowie z nim” nie zdobyli nad nim władzy. Dzisiejsze opisy robią z tej samej postaci spokojnego patrona soboty i cierpliwości. Między jednym a drugim leży kilkanaście wieków wędrówki imienia przez rękopisy, tabele planetarne i słowniki.

Najstarszy ślad imienia to prośba o ochronę przed nim

Zdanie z modlitwy Iszmaela pochodzi z 3 Księgi Henocha, zwanej też Sefer Hekhalot albo hebrajską Księgą Henocha - tekstu, w którym głównym bohaterem jest archanioł Metatron. Imię pada tam dokładnie raz, w pierwszym rozdziale, w wyliczeniu tego, przed czym mistyk prosi o osłonę przed wejściem do niebiańskich pałaców.

Datowanie tej księgi jest sporne. Philip Alexander w swoim omówieniu uznał, że ostateczna redakcja nie jest wcześniejsza niż V wiek, a jako granicę zewnętrzną wskazał wiek X. Problem jest jeszcze jeden: Hugo Odeberg, który przygotował angielskie wydanie tekstu w 1928 roku, uważał pierwsze dwa rozdziały za późniejszy dodatek - a to właśnie tam siedzi Qafsiel. Najstarsze poświadczenie tego imienia znajduje się więc w warstwie, którą sam jego wydawca uznał za dopisaną.

Jak jedno imię rozpadło się na sześć zapisów

Rozrzut form nie jest przypadkiem ortograficznym. Dwa hebrajskie warianty, które się tu mieszają, różnią się kolejnością dwóch spółgłosek: w jednym po literze kof idzie cade, potem pe, w drugim odwrotnie. Pierwszy układ daje się czytać jako „Bóg jest moim gniewem”, drugi jako „Bóg jest moim skokiem”.

Do Polski imię trafiło przez przekłady z angielskiego i niemieckiego, dlatego funkcjonuje równolegle jako Kafziel i jako Kasjel, a w starszych tekstach okultystycznych - jako Cassiel.

Zapis	Gdzie go znalazłem	Jaką rolę tam pełni
Qafsiel	3 Księga Henocha, rozdz. 1	groźny książę, bez przypisanej planety
Casziel	Liber iuratus Honorii, rękopis Sloane 3854	pierwszy z siedmiu aniołów na Pieczęci Boga
Cassiel, obok Caphriel	Heptameron, druk z Marburga 1559	anioł soboty
Cassiel	Magical Calendar, 1617-1618	sigil anioła Saturna, obok form Machator i Araboth
Kafziel, Kasjel	leksykony i poradniki od XX wieku	archanioł Saturna, soboty, cierpliwości

Czy Kafziel jest w Biblii?

Nie ma go tam w żadnej formie zapisu. Pismo Święte podaje z imienia dwóch aniołów: Michała (Dn 10,13; Ap 12,7) i Gabriela (Dn 8,16; Łk 1,26), a Rafał występuje w deuterokanonicznej Księdze Tobiasza, gdzie sam przedstawia się jako jeden z siedmiu stojących przed Bogiem (Tb 12,15). Samo słowo „archanioł” pada w Nowym Testamencie dwa razy i ani razu nie towarzyszy mu imię.

Ta granica ma praktyczne konsekwencje. Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii, wydane przez Kongregację Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów w 2001 roku, w punkcie 217 stwierdza, że praktyka nadawania imion świętym aniołom „powinna być zaniechana, z wyjątkiem Gabriela, Rafała i Michała, których imiona znajdują się w Pismie Świętym”. Kafziel znajduje się po drugiej stronie tej granicy - podobnie jak większość nazw z dziewięciu chórów anielskich rozpisanych na konkretne osoby.

Pieczęć Boga z rękopisu Sloane 3854

Liber iuratus Honorii, znany po angielsku jako Sworn Book of Honorius, zawiera opis Sigillum Dei - złożonej figury z siedmiokątem, na którym wypisano siedem imion „świętych aniołów”. W wydaniu Josepha H. Petersona idą w kolejności: Casziel, Satquiel, Samael, Raphael, Anael, Michael, Gabriel, przy czym poszczególne rękopisy różnią się pierwszym imieniem. Ta kolejność odpowiada geocentrycznemu porządkowi planet od Saturna do Księżyca, ale sam tekst w tym miejscu planet nie wymienia, więc przypisanie pierwszego imienia Saturnowi jest wnioskiem z układu listy, nie cytatem.

Rękopis Sloane 3854 datuje się na XIV wiek, Sloane 313 na koniec XIV lub początek XV. To najstarsze łacińskie poświadczenie tej formy imienia, jakie znalazłem, i jednocześnie moment, w którym imię wchodzi do obiegu symboli okultystycznych - nie do teologii.

Sobota, Saturn i książka kupowana na wypadek pożaru

Powiązanie imienia z sobotą pochodzi z Heptameronu, krótkiego podręcznika rytualnego przypisywanego Pietrowi d’Abano. Lynn Thorndike uznał tę atrybucję za „całkiem pewnie fałszywą”: d’Abano zmarł około 1316 roku, a pierwsza znana wzmianka o tekście pojawia się u Trithemiusa w 1508 roku. Druk z Marburga z 1559 roku dołączono do apokryficznej czwartej księgi De occulta philosophia, i właśnie ten druk podaje anioła soboty jako „Cassiel vel Caphriel”. Dwa imiona na jedno miejsce, rozdzielone słowem „albo”.

Drugim adresem, pod który odsyłają dzisiejsze opisy, jest Sefer Raziel ha-Malach. Joseph Dan w haśle Book of Raziel w Encyclopaedia Judaica pisze wprost, że w formie drukowanej księga nie została złożona wcześniej niż w XVII wieku, a jej najszerzej znane wydanie wyszło w Amsterdamie w 1701 roku. Przedrukowywano ją wielokrotnie dlatego, że wierzono, iż sama obecność egzemplarza w domu chroni budynek od ognia. Powoływanie się na „starożytną Księgę Raziela” przy symbolu Saturna oznacza w praktyce powoływanie się na barokowy amulet przeciwpożarowy.

Czego u Agryppy nie ma

Agryppa z Nettesheim jest w tekstach o Kafzielu przywoływany najczęściej, a w jego własnym dziele imienia nie ma. W De occulta philosophia libri tres z 1533 roku Saturnowi przypisano inteligencję Agiel i ducha Zazel, oba o wartości liczbowej 45, a na liście siedmiu aniołów stojących przed obliczem Boga miejsce Saturna zajmuje Zaphkiel. Ten sam podział powtarza Magical Calendar, wielka plansza rytowana przez Johanna Theodora de Bry z tekstem Johanna Baptisty Großchedla: w rzędzie aniołów przed obliczem Boga stoi Zaphkiel, a Cassiel pojawia się osobno, w tabeli sigili planetarnych.

Tu widać mechanizm, który tłumaczy cały ten rozrzut lepiej niż jakakolwiek etymologia. W tych listach nie podróżuje imię - podróżuje miejsce w tabeli. Saturn ma zawsze obsadzoną pierwszą pozycję, a kto ją obsadza, zależy od tego, jaki rękopis miał przed sobą kompilator. Osiemnastowieczny rękopis z Lipska, Cod. Mag. 16, podaje dla Saturna cztery imiona naraz: Boel, Cassiel, Micraton i Saterquiel. Żadne z nich nie wyklucza pozostałych, bo w logice takiej tabeli nie ma czego wykluczać.

Cztery rzeczy, które najczęściej się tu myli

• Że to jeden z siedmiu archaniołów Kościoła. Liturgia rzymska wspomina trzech, 29 września, i Kafziela między nimi nie ma. Siódemki archanielskie są konstrukcjami pozabiblijnymi i w różnych tekstach mają różny skład.
• Że Kafziel i Cassiel to z pewnością ten sam anioł. Zajmują to samo miejsce w tej samej rubryce, co nie dowodzi wspólnego pochodzenia - jedna forma wyrasta z hebrajskiej literatury hekhalotycznej, druga z łacińskich grimuarów.
• Że przypisanie Saturna jest starożytne. Najstarsze, co znalazłem, to późnośredniowieczna i renesansowa literatura magiczna. W tekstach teologicznych tego powiązania nie ma.
• Że atrybuty w rodzaju „anioł łez”, „anioł karmy” czy „opiekun samotności” pochodzą ze źródeł dawnych. Ich obieg zaczyna się w ezoteryce XX wieku, a najważniejszym węzłem jest tu A Dictionary of Angels, Including the Fallen Angels Gustava Davidsona, wydany przez Free Press w Nowym Jorku w 1967 roku. Davidson zebrał w jednym tomie imiona z kilkudziesięciu niespójnych źródeł i opatrzył je zwięzłymi charakterystykami - i te charakterystyki, nie rękopisy, krążą dziś po internecie.