Dożynki – pogańskie korzenie najstarszego polskiego święta plonów

Zdanie o pogańskich korzeniach dożynek powtarza w Polsce niemal każdy tekst na ten temat. Warto wiedzieć, na czym ono stoi, bo źródło opisujące przedchrześcijańskie dożynki u Słowian nie istnieje. Mamy natomiast coś innego: kilka poszlak, które są mocniejsze, niż wyglądają.

Co wiemy na pewno

Pierwsze pewne świadectwa polskich dożynek pochodzą z XVI wieku i wiążą się z rozwojem gospodarki folwarcznej. Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie datuje właśnie na ten okres święto w formie, którą znamy: z wieńcem, korowodem i ucztą wydawaną przez dziedzica.

To jest twardy grunt. Wszystko, co wcześniejsze, rekonstruujemy z zapisów etnograficznych XIX wieku, czyli z materiału młodszego o trzysta lat od pierwszych świadectw i o kilkaset lat od chrztu Polski. Badacz opisujący wieś w czasach Kolberga rejestrował kulturę już głęboko chrześcijańską, w której każda praktyka miała chrześcijańskie uzasadnienie.

Jak buduje się tezę o pogańskich korzeniach

Wnioskowanie idzie wstecz i opiera się na kilku przesłankach, które warto rozdzielić, bo mają różną siłę.

Przesłanka	Siła argumentu
Nazwa okrężne od obrzędowego okrążania pól	Mocna, bo obchodzenie granic to praktyka przedchrześcijańska
Ostatnia kępka zboża zostawiana na pustym polu	Mocna, bo nie ma żadnego chrześcijańskiego uzasadnienia
Ziarno z wieńca dosypywane do siewu	Mocna, bo działa poza porządkiem religijnym
Powszechność świąt plonu w Europie	Średnia, bo wynika z rolnictwa, nie z pokrewieństwa
Związek z równonocą jesienną	Słaba, bo termin dożynek zależał od końca żniw
Odwołania do konkretnych bóstw urodzaju	Bardzo słaba, brak źródeł

Trzy pierwsze pozycje to najlepszy materiał, jakim dysponujemy, i warto rozumieć, dlaczego. Praktyka, która przetrwała mimo braku religijnego uzasadnienia, jest prawdopodobnie starsza od religii, która jej nie uzasadnia. Zostawianie zboża na polu i dosypywanie ziarna do siewu Kościół tolerował, ale nigdy nie wytłumaczył.

Nazwy, które coś zdradzają

Samo święto miało w Polsce kilka równoległych nazw i większość z nich opisuje czynność, nie świętość.

• dożynki, wyżynki, obżynek, obrzynki - od dokonania żniwa,
• wieńcowe i wieńczyny - od wieńca,
• okrężne - od obrzędowego okrążania pól po żniwach,
• żniwniok na Śląsku opolskim,
• kaszubskie Ozniwinę i czeskie Dożínky.

Najciekawsza jest tu forma okrężne. Obchodzenie granic w celu ich zabezpieczenia to praktyka szeroko poświadczona w Europie i wraca w różnych kontekstach, między innymi przy zaorywaniu bruzdy wokół wsi w czasie zarazy. Nazwa święta przechowuje więc gest, który sam w sobie nie ma nic wspólnego z dziękczynieniem.

Czego dokładnie nie wiemy

Uczciwa lista braków jest tu krótka i konkretna. Nie znamy żadnej nazwy przedchrześcijańskiego święta plonów u Słowian zachodnich. Nie wiemy, któremu bóstwu miałoby być poświęcone. Nie mamy opisu jego przebiegu ani daty.

Nie ma też żadnego świadectwa pisanego z okresu przed chrystianizacją, bo piśmiennictwo pojawia się na ziemiach polskich razem z Kościołem. Wszystko, co wiemy o wierzeniach Słowian zachodnich, pochodzi od autorów chrześcijańskich, często obcych i nieprzychylnych.

Dlatego nazwy bóstw urodzaju pojawiające się we współczesnych opisach dożynek należy traktować jako rekonstrukcje, a nie ustalenia. Ta sama ostrożność obowiązuje przy wiązaniu 15 sierpnia z Mokoszyą, gdzie wnioskowanie ma dokładnie tę samą konstrukcję i te same słabe punkty.

Dlaczego to nie znaczy, że dożynki są młode

Brak dokumentów nie jest dowodem nieistnienia i byłoby błędem wyciągnięcie takiego wniosku. Rolnictwo na ziemiach polskich ma kilka tysięcy lat, a każda społeczność zależna od plonu musi jakoś oznaczyć moment jego zebrania.

Nie da się jednak przejść od tego ogólnego rozumowania do konkretnych twierdzeń o obrzędzie. Różnica między „Słowianie prawdopodobnie świętowali koniec żniw” a „Słowianie obchodzili dożynki ku czci konkretnej bogini w równonoc” jest różnicą między rozsądnym wnioskiem a wymyśloną rekonstrukcją.

Rzetelne postawienie sprawy wygląda więc tak: dożynki w znanej nam formie są świętem staropolskim, ukształtowanym w XVI wieku na dworach, ale zawierają elementy obrzędowe, których ta forma nie tłumaczy i które najprawdopodobniej są od niej znacznie starsze.

Trzy warstwy jednego święta

Najbardziej użyteczne jest chyba potraktowanie dożynek jako obiektu wielowarstwowego, w którym każda epoka coś dolożyła.

Warstwa najstarsza to gesty związane bezpośrednio z polem: zostawianie ostatniej kępki, okrążanie granic, przenoszenie ziarna z końca sezonu na jego początek. Warstwa staropolska to wieniec w kształcie korony, korowód i relacja między wsią a dworem. Warstwa kościelna to msza dziękczynna, poświęcenie wieńca i zwieńczenie go krzyżem lub hostią. Warstwa najmłodsza to przejęcie święta przez władze po drugiej wojnie światowej i współczesne dożynki gminne z konkursami.

Wszystkie cztery istnieją dziś naraz, w tym samym korowodzie. Pytanie o pogańskie korzenie ma sens tylko przy pierwszej z nich, a dotyczy zwykle całości - i stąd bierze się większość nieporozumień.