Ostatni snop, przepiórka i broda – obrzędy końca żniw u Słowian

Na skoszonym polu zostawiano jedną kępkę stojącego zboża i nikt nie tknął jej przez cały dzień. Dopiero na koniec, gdy reszta leżała już w snopach, przychodzono do niej z całą asystą i ceremonią. Pod jej wiązaniem kładziono płaski kamień, a na nim chleb, sól i monetę.

Kępka, której nie wolno było zżąć od razu

Końcowy etap żniw miał własny scenariusz, odrębny od zwykłej pracy. Kosiarze dochodzili do ostatnich zagonów i świadomie zostawiali garść nieskoszonego zboża, przy czym w większości zapisów dotyczyło to wyłącznie żyta i pszenicy.

Ta kępka nie była zapomniana ani pominięta przez niedopatrzenie. Zostawiano ją celowo i traktowano jako osobny przedmiot obrzędowy, który wymaga własnego postępowania. W części regionów pozostawała na pustym polu jeszcze przez jakiś czas po zwiezieniu plonu.

Cały ten finał stanowił domknięcie cyklu, który otwierały obrzędy pierwszego snopa i pierwszego chleba - w tradycji celtyckiej odpowiada im święto Lughnasadh obchodzone 1 sierpnia. Żniwa miały więc dwie klamry obrzędowe: jedną na początku, drugą na końcu.

Przepiórka, broda, koza - jedna rzecz i kilkanaście nazw

Nazewnictwo ostatniej kępki jest jednym z najlepszych przykładów regionalnego zróżnicowania polskiej kultury ludowej. Sama rzecz jest wszędzie ta sama, a słowo zmienia się co kilkadziesiąt kilometrów.

Nazwa	Obszar występowania	Skąd się wzięła
Przepiórka	Mazowsze, Podlasie	Zboże zostawiane dla ptaka związanego z rytmem prac polowych
Perepełka	Kresy wschodnie	Wschodniosłowiański odpowiednik przepiórki
Broda	Wschodnie Mazowsze	Kształt związanej kępki, kojarzony też z kozią bródką
Koza	różne regiony	Zwierzę najczęściej powracające w pieśniach żniwnych
Pępek	różne regiony	Punkt środkowy, ostatni ślad po całym łanie
Baba	różne regiony	Ta sama nazwa, którą nosił demon zbożowy

Pojawiają się także określenia plonkopka i kokoszka. Samo święto końca żniw nosiło równolegle kilka nazw: dożynki, wyżynki, obrzynki, okrężne, wieńcowe, a na Śląsku opolskim żniwniok.

Kamień, chleb, sól i grosz pod wiązaniem

Najbardziej konkretny element całego obrzędu to sposób przygotowania kępki przed ścięciem. Żniwiarki rozdzielały ją na trzy części, zaplatały z nich warkocze i wiązały u góry, dodając polne kwiaty.

Pod tym wiązaniem kładziono na ziemi płaski kamień. Na kamieniu składano kromkę chleba, sól i grosz, rozumiane jako trzy podstawowe potrzeby człowieka i zadatek pomyślności na kolejny rok. Gest ten ma budowę ofiary składanej dokładnie w miejscu, w którym za chwilę spadnie ostrze.

Skład tego zestawu wraca w polskiej obrzędowości przy zupełnie innych okazjach, między innymi w węzełku na drogę dawanym komuś, kto wychodził z domu na dłużej. Ta sama trójka przedmiotów obsługiwała więc i człowieka w drodze, i pole przed zimą.

Kto miał prawo ściąć ostatnie kłosy

Prawo do ostatniego cięcia było wyróżnieniem i przydzielano je według jasnych reguł, różnych w różnych stronach kraju. Nigdzie nie była to czynność przypadkowa.

• w części zapisów ścinał najlepszy kośnik, uroczyście i przy świadkach,
• na południu kraju było to wyróżnienie dla dziewcząt, mające zapewnić im szczęście w życiu i plonach,
• gdzie indziej ostatnie kłosy ścinała najmłodsza z dziewcząt,
• hierarchia żniwna miała własne tytuły: pierwszego kosiarza zwano przewodnikiem, pierwszą kobietę żnącą sierpem postatnicą albo przodownicą,
• wieniec mógł nieść według dawnego obyczaju wyłącznie ta, która była przodownicą podczas żniw.

Odrębnym zwyczajem były wyzwoliny kosiarza, które rozpowszechniły się w XVIII wieku wraz z zastępowaniem sierpa kosą, najsilniej w Wielkopolsce. Młody kosiarz musiał wkupić się do grona starszych, znosząc żarty i ponosząc koszty, co nazywano frycówką. Kończyło się to formułą wyliczającą nowe prawa i zakazy, po której całe towarzystwo ruszało do karczmy.

Od pola do wieńca i z powrotem do ziarna siewnego

Ścięte kłosy nie kończyły drogi na polu. Wplatano je w wieniec, który w części regionów nazywano wprost plonem, a następnie niesiono w korowodzie do dworu albo do gospodarza.

Kształt wieńca często nawiązywał do korony, niesionej na głowie lub na głębokim talerzu. Obok niego niesiono chleb upieczony z mąki z tegorocznych zbiorów. Gospodarz przyjmował wieniec i całował chleb, po czym zapraszał do stołu i do zabawy trwającej do rana. Zamknięta forma wieńca nie jest tu przypadkiem, bo krąg w magii ludowej pełni funkcję granicy i zamknięcia.

Najważniejsze działo się jednak później i po cichu. Wieniec przechowywano w sieni albo w stodole aż do następnego siewu, a wykruszone z niego ziarna dosypywano do ziarna siewnego. Ostatnie kłosy jednego roku wracały w ten sposób do ziemi jako pierwsze ziarno roku następnego. Cały obrzęd, ze swoim kamieniem, chlebem i koroną, służył właściwie jednej rzeczy: zapewnieniu, że między dwoma sezonami nie ma przerwy.

Co zostało z obrzędu dzisiaj

Przebieg dożynek w podstawowym zarysie utrzymał się zaskakująco długo i nadal składa się z trzech etapów: obrzędowego ścięcia ostatnich kłosów, wicia wieńca i pochodu z nim oraz uczty. Zmienił się natomiast adresat całej ceremonii.

W XVI wieku, wraz z rozwojem gospodarki folwarcznej, dożynki weszły na dwory i stały się nagrodą dla służby folwarcznej oraz najemnych żniwiarzy. Po drugiej wojnie światowej władze próbowały przejąć święto i pozbawić je warstwy religijnej. Rolę gospodarza przejmował sekretarz organizacji partyjnej, a przy Dożynkach Centralnych pierwszy sekretarz. Historię tego przejęcia opisała Monika Milewska w artykule opublikowanym w „Zeszytach Wiejskich” w 2020 roku.

Zwyczaj dosypywania ziarna z wieńca do zasiewów praktykowany jest miejscami do dziś, głównie przez starszych rolników. Jest to prawdopodobnie najstarszy element całego obrzędu i jednocześnie ten, który przetrwał najciszej, bez korowodu i bez publiczności.