Dzień Zmarłych w Meksyku – dlaczego tam święto zmarłych jest wesołe

Meksykański Dzień Zmarłych wypada 1 i 2 listopada, czyli dokładnie wtedy co polskie Wszystkich Świętych i Zaduszki. To ten sam kalendarz, przyniesiony przez tych samych hiszpańskich zakonników w XVI wieku. Różni się wszystko inne: barwy, muzyka, jedzenie i założenie, że zmarłym należy się przyjęcie, a nie cisza.

Dwa dni, dwie grupy gości

Podział jest ściślejszy, niż wygląda z zewnątrz. 1 listopada należy do zmarłych dzieci, nazywanych czule muertos chiquitos, a 2 listopada do dorosłych. W części regionów dochodzą jeszcze dwie daty wcześniejsze: 28 października wspomina się ofiary wypadków i śmierci nagłej, a 30 października oczekuje się dusz dzieci zmarłych bez chrztu.

UNESCO wpisało to święto na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa w 2008 roku, po wcześniejszej proklamacji z 2003. Nazwa wpisu jest przy tym znamienna: nie „Dzień Zmarłych”, lecz Indigenous festivity dedicated to the dead. W uzasadnieniu UNESCO pisze o czczeniu tymczasowego powrotu zmarłych i o zamknięciu rocznego cyklu uprawy kukurydzy - a samo święto opisuje jako połączenie obrzędów przedhiszpańskich z katolickimi świętami przyniesionymi w XVI wieku.

Ołtarzyk, na którym wszystko coś znaczy

Sercem święta jest ofrenda, czyli domowy ołtarzyk. Każdy element ma przypisane zadanie i jest to jedna z najbardziej konsekwentnych konstrukcji symbolicznych, jakie w ogóle spotyka się w obrzędowości.

Element	Co ma robić
Woda	ugasić pragnienie dusz i wzmocnić je po drodze
Sól	oczyścić i uchronić ciało przed zepsuciem
Aksamitka, czyli cempasúchil	zapachem i kolorem wskazać drogę do ołtarzyka
Copal, żywiczne kadzidło	unieść modlitwę i myśl ofiarującego
Papel picado, wycinane bibułki	przedstawiać połączenie życia i śmierci
Pan de muerto, chleb zmarłych	być darem ziemi i znakiem hojności
Świece	oznaczać wiarę i nadzieję, że zmarli idą właściwą drogą

Dwa z tych znaczeń bywają podawane rozbieżnie: część źródeł meksykańskich tłumaczy papel picado jako żywioł powietrza, a nie jako połączenie życia i śmierci. Rozbieżności tego typu są w żywej tradycji normalne.

Zwraca uwagę to, jak bardzo lista pokrywa się z polską. Światło, chleb i woda to dokładnie ten sam zestaw, który wraca w zapisach o tym, jak wyglądało karmienie dusz na polskiej wsi. Różnica nie leży w przedmiotach, tylko w tym, czy zostawia się je w milczeniu, czy przy muzyce.

Catrina, która nie nazywała się Catrina

Szkieletowa dama w ogromnym kapeluszu jest dziś znakiem rozpoznawczym całego święta. Jej historia nie ma jednak nic wspólnego ani z Aztekami, ani z kultem zmarłych.

Stworzył ją José Guadalupe Posada, meksykański rysownik i grafik. Pierwsza znana publikacja to ulotka z 1913 roku, wydana kilka miesięcy po jego śmierci; data wykonania samej kliszy nie jest ustalona i podaje się przedział od 1910 do 1913. Posada nazwał postać Calavera Garbancera - od garbancera, czyli sprzedawczyni ciecierzycy. Była to satyra na Meksykanki, które wypierały się własnego pochodzenia i naśladowały europejską modę, ubierając się ponad stan.

Imię Catrina dostała dopiero w 1930 roku, w książce o Posadzie. Pełną postać, z ciałem i suknią, nadał jej Diego Rivera we fresku Sueño de una tarde dominical en la Alameda Central z 1947 roku - dziele o wymiarach ponad cztery na niemal szesnaście metrów, na którym sam Posada stoi tuż obok niej.

Catrina ma więc około stu lat, a jako symbol święta - mniej.

Ile z tego jest dawne, a ile dopisane

Tu potrzebna jest ostrożność, której w popularnych tekstach brakuje. Stanley Brandes w artykule opublikowanym w czasopiśmie „Alteridades” w 2000 roku stawia sprawę wprost: narodowy, tożsamościowy wymiar Dnia Zmarłych sięga czasów stosunkowo niedawnych, prawdopodobnie nie dalej niż XX wieku, a związek święta z dziedzictwem prekolumbijskim nigdy nie został systematycznie wykazany.

Brandes podaje konkretny przykład mechanizmu: w 1971 roku urząd turystyki stanu Michoacán przekształcił lokalne obchody w Tzintzuntzan w atrakcję turystyczną i przemianował je na Noche de Muertos. Z drugiej strony cukrowe czaszki i figurki z alfeñique sprzedaje się w Meksyku od XVIII wieku, więc słodka strona święta dawna jest naprawdę.

• Dawne i udokumentowane - daty 1 i 2 listopada, ołtarzyk z jedzeniem i światłem, cukrowe czaszki od XVIII wieku, odwiedzanie grobów.
• Dwudziestowieczne - Catrina jako symbol święta, ogólnokrajowa tożsamościowa oprawa, turystyczna formuła obchodów.
• Bez potwierdzenia - prosta ciągłość od świąt azteckich do dzisiejszej formy.

I jeszcze jedno, często mylone: Dzień Zmarłych nie jest „meksykańskim Halloween” i z niego nie wyrósł. Oba święta wypadają obok siebie w kalendarzu, ale mają osobne drogi - co pokazuje tekst o tym, jak ma się Halloween a Samhain. Same czaszki i kości jako znaki porządkuje zaś kategoria symboli śmierci.