Wypominki – skąd wzięło się wyczytywanie imion zmarłych z kartki

W polskich kościołach przez cały listopad ksiądz czyta na głos listę imion. Kartki z nimi parafianie składają w kancelarii, zwykle jeszcze w październiku, i nikt nie traktuje tego jako czegoś dziwnego. A jest to zwyczaj, którego żadne prawo kościelne nie nakazuje i którego w takiej formie nie ma właściwie nigdzie poza Polską.

Kartka, której nie wymaga żadne prawo

Wypominki są praktyką parafialną, nie obrzędem przepisanym odgórnie. Najlepszym dowodem jest to, jak bardzo różnią się między parafiami: w jednych są inne terminy, inne nazwy kart, inny sposób czytania. W parafii w Karolinie w diecezji tarnowskiej są osobne karty na wypominki listopadowe i roczne, a przy rocznych wybiera się nawet godzinę mszy. Gdzie indziej dzieli się listę na kolejne dni, bo w jeden wieczór nie da się jej przeczytać.

Różne są też same nazwy. Mówi się o wypominkach, ale też o wspominkach i wymieniankach, a na Śląsku o zaleckach. Sama nazwa jest przy tym przejrzysta jak mało która w polszczyźnie kościelnej: wypominać to przywoływać z pamięci.

Sześćset dwadzieścia pięć imion z wrocławskiej księgi

Średniowieczny przodek tej praktyki nie tylko istniał - on się zachował i da się go wziąć do ręki.

Krzysztof Kaczmarek opublikował w „Rocznikach Historycznych” z 2024 roku edycję księgi zmarłych bractwa cieśli i młynarzy działającego przy wrocławskich dominikanach. Bractwo zatwierdzono w 1457 roku, a jego księga, przechowywana w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu, zawiera 625 wpisów, w których rozpoznano 589 mężczyzn i 35 kobiet. Dominikanie odczytywali ją w każde Suche Dni, czyli cztery razy w roku.

Podobną księgę dominikanów lwowskich opisał Jerzy Kaliszuk w „Studiach Źródłoznawczych”. Jej tytuł nie zostawia wątpliwości co do funkcji: Commemoracio fratrum, sororum, familiarium, benefactorum, defunctorum ordinis nostri, czyli wspomnienie braci, sióstr, domowników, dobroczyńców i zmarłych zakonu. Imiona odczytywano w kapitule w dniach rocznic.

Mechanizm był więc identyczny z dzisiejszym: lista nazwisk, stały termin, czytanie na głos przy zgromadzonej wspólnocie. Różnica polega na tym, kto miał do niej dostęp. Do księgi bractwa trafiało się przez przynależność albo przez darowiznę - na dzisiejszą kartkę wpisuje się po prostu swoich zmarłych.

Trzy rodzaje, które łatwo pomylić

Rodzaj	Kiedy czytane	Czego dotyczy
Jednorazowe	1 i 2 listopada	pojedyncze wspomnienie, często przy procesji na cmentarzu
Listopadowe, zwane też oktawalnymi	przez pierwszy tydzień listopada albo cały miesiąc	najczęstsza forma, związana z oktawą Wszystkich Świętych
Roczne	w niedziele przez cały rok, przed wybraną mszą	stałe wspominanie, zwykle za zmarłych z jednej rodziny

Ofiara składana przy kartce jest dobrowolna i żadna instytucja nie ustala jej wysokości. Różnica między rodzajami nie jest przy tym formalna ani kanoniczna - to kwestia organizacji konkretnej parafii, a nie odrębnych obrzędów.

Dlaczego imię trzeba powiedzieć na głos

Najciekawsze w wypominkach jest to, czego się w nich nie robi. Nie opowiada się o zmarłym, nie wspomina jego zasług, nie podaje dat. Pada samo imię i nazwisko, czasem z dopiskiem o pokrewieństwie.

To nie jest ubogość formy, tylko jej sedno. Wypowiedziane imię jest w wielu kulturach warunkiem obecności kogoś, kogo nie ma - stąd listy czytane w średniowiecznych kapitułach i stąd dzisiejsza kartka. Wypominki są jedynym polskim zwyczajem zaduszkowym, który nie polega na żadnym przedmiocie. Nie trzeba do nich światła, jedzenia ani grobu - wystarczy, żeby ktoś powiedział imię, a ktoś inny je usłyszał.

Reszta polskiej obrzędowości tych dni idzie dokładnie w odwrotną stronę i opiera się na rzeczach: na świetle, na chlebie, na jedzeniu zostawianym w domu. Pokazuje to karmienie dusz, a w pełnej postaci obrzęd Dziadów. Różnicę między samymi dwoma listopadowymi dniami porządkuje osobny tekst o tym, czym są Wszystkich Świętych i Zaduszki.