Noc z 31 października na 1 listopada – co robiono w wigilię Wszystkich Świętych

Na polskiej wsi noc przed Wszystkimi Świętymi nie była nocą zabawy ani strachu. Była nocą przyjęcia gości, których się nie widzi. Wszystko, co wtedy robiono - i wszystko, czego nie wolno było robić - składało się na przygotowanie domu na wizytę.

Dzień przed: porządki, które były obowiązkiem

Grobów nie sprzątano z poczucia estetyki. Zaniedbana mogiła oznaczała, że rodzina o kimś zapomniała, a zapomniana dusza nie miała się do kogo odezwać. Wyrywano trawę, poprawiano krzyż, obsypywano piaskiem.

Równolegle porządkowano obejście: zamiatano podwórko, zwożono resztki z pola, zamykano to, co miało zostać zamknięte na zimę. Robiono to przed zmierzchem, bo po zmroku większość tych czynności stawała się zakazana.

Wieczór: stół nakryty dla kogoś, kogo nie widać

Na południowym Podlasiu zostawiano na noc jedzenie, i to nie symboliczne okruchy, tylko pełny zestaw: chleb, pierogi, bób, groch, soczewicę, kisiel owsiany i kutię, a do tego wódkę. Rano część tego zanoszono na cmentarz, kładziono na grobach i skrapiano kilkoma kroplami alkoholu.

W wielu regionach zostawiano też żar w piecu, żeby dusza miała się gdzie ogrzać. Otwierano bramy cmentarne, drzwi kościołów i drzwi domów - a przynajmniej nie zamykano ich na klucz. Na rozstajach i przy cmentarzach palono ognie.

Część tych gestów pokrywa się z tym, co składało się na pełny obrzęd Dziadów, odprawiany na tym samym pograniczu i w tym samym terminie.

Czego nie wolno było robić po zmroku

Lista zakazów jest dłuższa od listy czynności - i to najważniejsza obserwacja o tej nocy.

• nie zamiatano izby, żeby nie wymieść duszy razem z kurzem
• nie wylewano wody za próg, żeby nie oblać kogoś stojącego w ciemności
• nie szyto i nie rąbano drewna, żeby nie zranić niewidzialnego gościa
• nie siadano gwałtownie na ławie bez wcześniejszego dmuchnięcia w miejsce, na którym ktoś mógł już siedzieć
• unikano wychodzenia z domu po zmroku, zwłaszcza samotnie i w okolice cmentarza

Wszystkie te reguły mają jedną wspólną cechę: zakazują czynności zwyczajnych, a nie nadzwyczajnych. Gościna nie polegała na odprawianiu czegokolwiek, tylko na zatrzymaniu codziennego ruchu domu na jedną noc. Dom przestawał pracować, żeby ktoś mógł przez niego bezpiecznie przejść.

Gest albo zakaz	Intencja	Gdzie poświadczony
Jedzenie zostawione na stole	poczęstunek dla powracających	południowe Podlasie, szeroko w Polsce
Żaru w piecu nie wygaszano	ciepło dla duszy	w różnych regionach kraju
Otwarte bramy i drzwi	swobodne wejście i wyjście	Podlasie, Lubelszczyzna
Zakaz zamiatania	żeby nie wymieść duszy	powszechny
Zakaz wylewania wody za próg	żeby nikogo nie oblać	powszechny
Ognie na rozstajach	drogowskaz i osłona	przy cmentarzach i poza wsią
Chleb dla dziadów proszalnych	modlitwa za imiennie wskazanego zmarłego	Lubelszczyzna, Podlasie, do lat 20. XX w.

Chleb za modlitwę, czyli zaginione ogniwo

Na Lubelszczyźnie i Podlasiu jeszcze do lat dwudziestych XX wieku pieczono na Zaduszki podłużny chleb zwany powałkami albo peretyczkami, znaczony krzyżem i inicjałami zmarłego. Nie trafiał na stół rodziny. Dawano go żebrakom i dziadom proszalnym, którzy stawali pod cmentarzem, w zamian za modlitwę za tę konkretną osobę. Pieczono też bochenki za dusze nieznane i zostawiano je na opuszczonych grobach.

To jest polski odpowiednik czegoś, co w Anglii i Szkocji nazywano soulingiem - i to samo ogniwo, które w Ameryce przerodziło się w „cukierek albo psikus”. Konstrukcja jest identyczna: ktoś przychodzi, wykonuje modlitwę albo formułkę i dostaje jedzenie. W Polsce ogniwo pękło sto lat temu, razem z zanikiem żebractwa proszalnego. W Ameryce przetrwało, tyle że po drodze zgubiło zmarłych, za które pierwotnie je odprawiano.

Przedmioty składane dla ochrony i na drogę - sól, chleb i węgiel - wracają w tym samym zestawie, który pojawia się przy każdym przejściu granicy między światami.

Rano zaczyna się coś zupełnie innego

O świcie zmienia się rejestr. 1 listopada to w kalendarzu Kościoła uroczystość radosna, w białym kolorze liturgicznym, poświęcona wszystkim zbawionym - a dopiero 2 listopada przychodzi fioletowy Dzień Zaduszny i modlitwa za zmarłych. Różnicę między tymi dwiema datami, myloną w Polsce najczęściej, rozkłada osobny tekst o tym, czym są Wszystkich Świętych i Zaduszki.

Tą nocą domyka się październikowa część jesiennego bloku zaduszkowego, który zaczyna się jeszcze we wrześniu, a wygasa dopiero po 2 listopada. Kolejne jego ogniwa - wypominki czytane z kartki, pieczywo zaduszne w innych regionach i meksykański Dzień Zmarłych - mają własne, osobne historie.