Wieniec dożynkowy – jak się go plecie i co znaczy każdy element?

Regulaminy konkursów dożynkowych zawierają listę rzeczy zakazanych, która brzmi jak przepis kulinarny z zasadami: bez drutu, bez metalowej konstrukcji, bez kwiatów z kwiaciarni, bez owoców południowych, bez nasion ryżu. Tradycja została w Polsce skodyfikowana jako regulamin i to prawdopodobnie jedyny przypadek, gdy obrzęd ludowy dostał spisany zestaw wymogów technicznych.

Jak zbudowany jest szkielet

Wieniec nie jest plecionką samonośną, jak wianek. Ma konstrukcję, którą następnie oplata się materiałem roślinnym, i od jej solidności zależy, czy całość wytrzyma korowód.

Stosuje się dwa podejścia. Pierwsze opiera się na szkielecie z wikliny albo giętkich gałązek, oplatanym kłosami. Drugie, widoczne w zbiorach muzealnych, wykorzystuje krzyżak z listewek. Kaszubska korona z 1986 roku, wykonana przez Anielę Podjaską z Lubni i przechowywana w Muzeum Historyczno-Etnograficznym w Chojnicach, ma wysokość 75 centymetrów i szerokość 30, a jej podstawę tworzy krzyż z poziomych listewek z dodatkową listewką pionową, oplecioną słomą. Resztę stanowią plecione spiralnie, ażurowe sznury słomiane o czterech różnych grubościach.

Ta konstrukcja opisuje typ podstawowy, czyli koronę. Etnografowie przyjmują, że tradycyjny wieniec powinien mieć kształt proporcjonalnej korony złożonej z czterech, sześciu albo ośmiu ramion, przy czym najbardziej rozpowszechniona była tak zwana korona węgierska: cztery słomiane pałąki związane u szczytu.

Test, który rozstrzyga, czy to jeszcze wieniec

Istnieje prosty sposób odróżnienia wieńca od ozdoby dożynkowej, i podają go same gospodynie z kół wiejskich. Wieniec w pomniejszeniu powinno dać się włożyć na głowę.

Kryterium wynika wprost z funkcji obrzędowej, bo niesiono go na głowie albo w wyciągniętych rękach. Wszystko, co tego warunku nie spełnia - łodzie, kapliczki, młyny, zarys Polski, hostie - jest w konkursach klasyfikowane jako ozdoba dożynkowa i oceniane w osobnej kategorii.

Element	Wymaganie tradycyjne
Zboża	Cztery podstawowe: żyto, pszenica, jęczmień, owies
Kształt	Korona o czterech, sześciu lub ośmiu ramionach
Dekoracja	Kwiaty polne i ogrodowe, owoce, warzywa, zioła, wstążki
Zwieńczenie	Krzyż, hostia albo monstrancja
Połączenia	Wiązane, bez drutu i metalu

Zakazane są kwiaty kupione w kwiaciarni, owoce południowe oraz dekoracje z nasion niewystępujących w dawnych wieńcach, w tym z ryżu. Reguła jest jedna: wszystko musi pochodzić z tego, co rośnie w danym regionie.

Co znaczyły poszczególne elementy

Symbolika przypisana składnikom jest w źródłach mniej rozbudowana, niż sugerują współczesne opisy, ale kilka przypisań powtarza się konsekwentnie.

• kłosy czterech zbóż - całość plonu i ciągłość wegetacji,
• kwiaty - radość z zakończonej pracy,
• wstążki powiewające na wietrze - swoboda,
• czerwona jarzębina - barwa ochronna, częsty dodatek w wieńcach,
• orzechy laskowe przeplatane słomą - trwałość i zapas,
• zwieńczenie religijne - dziękczynny charakter całego obrzędu.

Najbardziej zaskakujący dawny element wypadł z użycia: w wieńce wplatano żywe koguty, kaczęta albo małe gąski, co miało zapewnić zdrowy przychówek w gospodarstwie. Z czasem zastąpiono je figurkami. Sam kształt korony też miał znaczenie i Zygmunt Gloger w „Encyklopedii staropolskiej” opisał go jako uwity kształtem dawnych stożkowych koron.

Ile to trwa i kto to robi

Współcześnie wieńce powstają przede wszystkim w kołach gospodyń wiejskich i sołectwach. Czas przygotowania bywa liczony w tygodniach, a przy większych konstrukcjach nawet w miesiącach - relacje wspominają o rozpoczynaniu pracy już w lutym.

Dawniej rolę wykonawców miały żniwiarki, a zwłaszcza przodownice, i to one wkładały do wieńca ostatnie kłosy ścięte z pola, a o obrzędzie końca żniw piszę osobno. Podział był więc ścisły: mężczyzna ścinał, kobiety wiły.

Los wieńca po święcie różnił się regionalnie. Na Kaszubach gospodarz przyjmował koronę przez okno i zawieszał ją w sieni, gdzie zajmowała honorowe miejsce przez cały rok. W innych okolicach stała w stodole do siewu, po czym wykruszano z niej ziarno do worka siewnego albo palono ją.

Gdzie można je zobaczyć

Największy zbiór regionalny znajduje się w Krasnobrodzie na Lubelszczyźnie, gdzie przy sanktuarium działa Muzeum Wieńców Dożynkowych. Ekspozycja mieści się w dawnym spichlerzu z 1795 roku, zbudowanym z drewna modrzewiowego, i liczy kilkadziesiąt wieńców z kolejnych dożynek diecezjalnych.

Poza tym wieńce trafiają do zbiorów muzealnych pojedynczo, jako przykłady technik regionalnych, i wystawia się je na dożynkach gminnych, wojewódzkich oraz prezydenckich. Konkursy oceniają konstrukcję, kompozycję, technikę i wykorzystanie surowców lokalnych, a w składzie komisji zasiada zwykle etnograf.

Warto zauważyć, co z tego wynika. Regulamin konkursowy przejął dziś rolę, którą dawniej pełnił przekaz pokoleniowy: ustala, co jest tradycyjne, a co nie. Bez konkursów technika plecenia korony prawdopodobnie znikłaby razem z gospodarką, która ją zrodziła. Cena jest jednak widoczna - obrzęd, który miał być dziękczynieniem, jest teraz oceniany punktowo.