Ziarno święcone na Siewną – co z nim robiono przed pierwszym siewem

Ziarno przeznaczone do pierwszego siewu nie pochodziło z jednego źródła. Ściągano do niego materiał z co najmniej czterech wcześniejszych świąt roku: ze stołu wigilijnego, ze świętego Szczepana, z Bożego Ciała i z Zielnej. Pierwsza garść rzucona w ziemię była więc podsumowaniem całego roku obrzędowego.

Skąd brało się święcone ziarno

Rolnik przynosił do kościoła ziarno przeznaczone na zasiew i to ono otrzymywało błogosławieństwo 8 września. Do tej podstawy dosypywano jednak materiał zbierany przez cały rok.

Skąd	Kiedy święcone	Co dokładnie
Wieniec dożynkowy	Kończące się żniwa	Ziarno wykruszone z ostatnich kłosów
Bukiet zielny	15 sierpnia	Ziarno z kłosów, zioła
Stół wigilijny	24 grudnia	Ziarno spod obrusa
Święty Szczepan	26 grudnia	Owies święcony i sypany w kościele
Wianki z Bożego Ciała	Oktawa święta	Zioła i kłosy z wianka

Konstrukcja jest tu ważniejsza od składu: ziarno siewne łączyło w sobie wszystkie punkty roku, w których coś święcono. Gospodarstwo, które opuściło któreś ze świąt, miało więc we wrześniu niepełny zestaw. Całoroczny obieg był warunkiem, a nie ozdobą.

Przygotowanie przed wysiewem

Samo dosypanie święconego materiału nie kończyło sprawy. Ziarno przechodziło przed wyniesieniem na pole kilka zabiegów, które powtarzają się w opisach z różnych regionów.

• kropiono je wodą święconą, najczęściej tą z Wielkiej Soboty,
• kreślono na nim znak krzyża, co miało chronić przed szkodnikami i klęskami,
• mieszano ręką, żeby święcony materiał rozszedł się równo w całej masie,
• przesypywano do koszyka albo płachty siewnej, nie do zwykłego worka,
• trzymano do wyniesienia w miejscu suchym i nietkniętym przez obcych.

Drugi punkt łączy dwie rzeczy, które dziś wydają się nie do pogodzenia. Znak krzyża miał chronić przed szkodnikami, czyli pełnił funkcję dokładnie tę samą, którą dziś pełni zaprawa nasienna. Gest religijny obsługiwał problem agrotechniczny, bo innego narzędzia po prostu nie było.

Woreczek przy koszyku

Najciekawszy element całego zestawu jest zarazem najmniej znany. Do koszyka siewnego przywiązywano osobny woreczek z ziarnami wszystkich uprawianych gatunków zbóż, a do niego dokładano coś jeszcze.

Zapisy z Podkarpacia są tu bardzo konkretne. W Zahutyniu koło Sanoka wkładano do woreczka pieniądze, a w Zielonce koło Kolbuszowej święcone jajo i ziele z Zielnej, co miało przyciągnąć bogactwo i siły wegetacyjne.

Zestawienie monety, jaja i ziela w jednym woreczku jest podręcznikowym przykładem magii podobieństwa. Każdy z tych przedmiotów reprezentuje inną formę pomnożenia: pieniądz mnoży się w handlu, jajo w wylęgu, ziele we wzroście. Woreczek jest więc skróconym spisem wszystkiego, czego gospodarstwo chciało mieć więcej.

Słoma, która wraca na pole

Po wykruszeniu ziarna zostawała słoma z wieńca i z kłosów święconych, a tej nie wyrzucano. W części regionów zakopywano ją przed siewem na początku zagonu, zarówno przy zbożu ozimym, jak i jarym.

Osobny obrzęd dotyczył dosiewek na świętego Mateusza, 21 września. Po zabronowaniu rozrzucano na obsianym polu słomę ze zboża zasianego w roku poprzednim, żeby nowe wyrosło równie dorodne.

Logika jest tu prosta i konsekwentna. Skoro ubiegłoroczne zboże się udało, to jego resztki niosą w sobie tę udaną właściwość i mogą ją przekazać dalej. To ta sama zasada, która każe wplatać ostatnie kłosy z pola w wieniec dożynkowy, żeby połączyć koniec z początkiem.

Co z tego zostało

Święcenie ziarna odbywa się nadal w części parafii wiejskich, ale cały łańcuch obiegu materiału przez rok się rozpadł. Współczesny rolnik kupuje kwalifikowany materiał siewny z zaprawą, a nie odkłada własnego ziarna z żniw.

Warto zauważyć, co dokładnie znikło. Nie chodzi o wiarę, tylko o technologię. Dopóki ziarno siewne pochodziło z własnego pola, obrzęd miał na czym pracować, bo istniał fizyczny ciąg między zeszłorocznym plonem a przyszłorocznym. Zakup materiału z zewnątrz przerwał ten ciąg skuteczniej niż jakakolwiek zmiana światopoglądu.