Kądziel, wrzeciono i prządki – listopadowe wieczory przy przędzeniu

Józef Lompa zapisał na Górnym Śląsku prostą definicję: prządki to domy, w których na przemian albo po kolei zbierały się prząśniczki. Siedziały niemal do północy, przędły i opowiadały - a on sam powiązał zanik tych spotkań z zanikiem bajek. To chyba najcelniejsza uwaga, jaka padła kiedykolwiek o polskich zimowych wieczorach.

Dom, w którym zbierały się prząśniczki

Instytucja miała w każdym regionie inną nazwę, ale ten sam kształt. Na Górnym Śląsku mówiono o prządkach, w okolicach Lipska nad Biebrzą o wieczorynach, na Podlasiu i Nadbużu o wieczornicach, gdzie indziej o wieczorkach i podskubkach.

Przychodziły młode kobiety i dziewczęta, bywały starsze gospodynie, pojawiali się też chłopcy i gospodarze. Opowiadano bajki, klechdy i zagadki. Lompa odnotował przy okazji rzecz, która tłumaczy, czemu przędzenie było obowiązkiem, a nie rozrywką: chłopi musieli oddać dworowi określoną ilość przędzy. Jego zapisy pochodzą między innymi z Lubszy w powiecie lublinieckim, z Olesna i z Tarnowskich Gór.

Warto tu od razu rozdzielić dwie rzeczy, które często się myli. Darcie pierza to skubanie gęsiego puchu na pierzyny, a prządki to przerabianie lnu i wełny na nić. Odbywały się w tych samych tygodniach, w tych samych izbach i przy tych samych opowieściach, ale to dwie różne prace z dwoma różnymi surowcami.

Od pola do nici

Zanim len trafił na wrzeciono, przechodził długą drogę, która zajmowała pół roku. Żniwa lniane wypadały pod koniec sierpnia, a obróbka ciągnęła się przez jesień i zimę.

• Roszenie, zwane też słaniem - słomę lnianą rozpościerano na łąkach i w rowach, żeby rosa i wilgoć rozluźniły włókno. Alternatywą było moczenie.
• Międlenie na drewnianej międlicy i cierlenie na cierlicy - oddzielanie włókna od zdrewniałych paździerzy.
• Trzepanie i czesanie na szczotce tkackiej.
• Przędzenie na kołowrotku albo wrzecionie, a na końcu tkanie i bielenie płótna.

Warsztatów tkackich używano, jak podaje Anna Czachorowska z Muzeum Warmii i Mazur, późną jesienią, zimą i wczesną wiosną - czyli dokładnie wtedy, gdy nie było pracy w polu. Co z tego płótna powstawało i dlaczego przypisywano mu właściwości ochronne, opisuje osobny tekst o tym, czym były len, płótno i koszula.

Dni, w które nie wolno było prząść

Tu kryje się najciekawsze ustalenie całego tematu. W popularnych tekstach pilnuje tych zakazów jedna postać demoniczna, zwykle nazwana z imienia. W zapisach źródłowych takiej jednej postaci nie ma - każdy region ma własną karę i własne uzasadnienie.

Kiedy obowiązywał zakaz	Gdzie zapisany	Co miało się stać
Święte wieczory między Bożym Narodzeniem a Nowym Rokiem	Podlasie, Nadbuże	nić będzie się rwać albo len nie obrodzi
Wigilia, od rana	Kielecczyzna	nie wolno brać do ręki igły ani wrzeciona
Boże Narodzenie	okolice Tykocina i Bielska	motanie nici sprowadza do wsi wilki
Wstępna środa	Radomskie	wir wiatru zwany Bartkiem porwie płótno
Dzień Młodzianków	Masłów na Kielecczyźnie	len na polu się „odmłodzi”
Ostatki	Kielecczyzna	diabeł zabierze płótno z takiej przędzy

Zapis z Radomskiego pochodzi z artykułu ogłoszonego w czasopiśmie „Ziemia” w marcu 1914 roku. Gospodynie nie pozwalały dziewczętom prząść we wstępną środę, bo Bartek, czyli kręcący się wiatr, młynek, wir, miał im porwać płótno. Autor nie nazywa Bartka demonem - to po prostu wiatr, który ma imię.

Zwraca uwagę jeszcze jedno: wszystkie te terminy to dni świąteczne i graniczne, a żaden nie jest dniem tygodnia. Zakazów typu „nie prząść w piątki” w przeczytanych źródłach nie znalazłam.

Opiekę nad przędzeniem przypisuje się czasem słowiańskiej Mokoszy, choć związek ten opiera się na rekonstrukcjach badaczy, a nie na polskich zapisach terenowych - i tak też warto go traktować.

Wieczór, na który przychodzili kawalerowie

Prządki miały wymiar towarzyski, którego trudno przecenić. Ten sam zapis z 1914 roku odnotowuje w Poznańskiem, że parobcy chodzili do dziewcząt „do kądzieli”, czyli wieczorami, gdy te przędły. Lompa wspomina, że mimo urzędowych zakazów schadzek młodzież i tak zbierała się zimą na prządkach.

Nazwanie tego swataniem byłoby jednak nadużyciem - źródła mówią o zalotach i o towarzystwie, a nie o kojarzeniu par przez starszyznę. Prządki były raczej jedynym legalnym pretekstem do tego, żeby młodzi ludzie spędzali razem kilka godzin w oświetlonej izbie, pod okiem dorosłych i z zajętymi rękami.

Len wraca zresztą pod koniec listopada w zupełnie innej roli. W andrzejkowej wróżbie zapisanej na Podkarpaciu, u Łemków i Bojków, podpalano kłębuszki lnu - te, które się spotkały, zapowiadały parę.